Gjovalin Macaj: Jo çdo shkrim mund të cilësohet si hulumtim

Nga Pirusti News

Shënim: Gjovalin Macaj është Asistent Profesor në Marrëdhënie Ndërkombëtare në Institute for History, University of Leiden në Hollandë. Ka një DPhil in Philosophy nga University of Oxford, ku ka dhënë mësim për katër vite radhazi dhe ka mbajtur një post si Lecturer in Politics në Keble College, University of Oxford

Shkrimi i botuar nga Peizazhet e Fjalës me 5 korrik 2020 i cili përpiqet të çmitizojë dy figura si Ernest Koliqi dhe Martin Camaj nuk duhet të përbëjë lajm për nga vlera e tij si studim. Megjithatë, mund të shërbejë për të vu në pah atë çfarë ky shkrim dhe debati rreth tij anashkalon ose mohon me dije ose me padije. Mjafton të ndalemi në tre aspekte për të kuptuar se pse.

Asgja nuk duhet të mbrohet nga hulumtimi i lirë

Pikë së pari, a duhen çmitizu këto dy figura? Po. Pa asnjë kufizim. Asgja nuk duhet të mbrohet përtej kritikës. Gjithçka duhet vu’ në pyetje deri sa pyetjet nuk ecin ma’. Ky asht një parim që duhet me u mbrojt kurdoherë, sidomos kur krijon pakënaqësi dhe kundërshti. Kjo frymë vlen të mbrohet akoma më tepër sepse përbën një themel të domosdoshëm për të çmitizu çdo mit të ri që ngrihet, duke qenë se pa mite asnjë shoqëri nuk mbijeton dot.

Pra në parim, nuk ka asgja të keqe në përpjekjen e autorit për “demaskimin” e këtyne figurave për të tregue se nuk janë të kullueme e të denja për t’u vënë në piedestal. Po ashtu, autori duhet të ndahet nga vepra. Vepra qëndron mbi dhe përtej autorit – ajo hap shtegun e saj dhe mund të vlerësohet në mënyrë të pamvarun nga autori. Veset e autorit nuk kanë pse të cenojnë vlerën dhe vlerësimin e veprës në vetvete. Hulumtime të mirëfillta rreth autorëve në fjalë na ndihmojnë të njohim më mirë kushtet në të cilat janë prodhuar këto vepra, krahas njohjes së shumanshmërisë së historisë sonë në përgjithësi.

Jo çdo shkrim mund të cilësohet si hulumtim

Aspekti i dytë që duhet sqaruar mirë është se kjo frymë nuk do të thotë se çdo shkrim mund të cilësohet si hulumtim – sepse ndryshe hulumtimi do të zhvlerësohej plotësisht ngaqë nuk do të dallohej dot nga një opinion i çastit. Prandaj lind pyetja që nuk mund të anashkalohet: çfarë përban shkrimi n’fjalë? A përban ai një studim, siç paraqitet në editorialin që e përcjell në Peizazhe të Fjalës? Jo. Aspak.

Kjo sepse, si minimum, çdo studim i mirëfilltë përcakton qartë objektin e hulumtimit dhe rëndësinë shkencore e shoqërore që ka; tregon çfarë dihet rreth çështjes, çfarë nuk dihet akoma dhe ia vlen të dihet, dhe çfarë shton studimi në fjalë; përcakton përzgjedhjen e shembujve nga larmia e rasteve të tjera që mund të merreshin nën shqyrtim; përcakton llojin e burimeve ose dokumenteve të cilat shërbejnë si bazë për analizimin e këtyne rasteve, pasi të ketë motivuar përzgjedhjen e tyne në lidhje me burimet e tjera që mund të merreshin parasysh; përcakton mënyrën se si këto burime interpretohen për të nxjerrë njohuri të besueshme. Gërshetimi i këtyne elementeve bazë në mënyrë logjike duhet të nxjerrë një përfundim të qartë e bindës, që hulumtues të tjerë të munden ta kuptojnë, përvetësojnë, dhe kritikojnë ose hedhin poshtë, për t’i lënë vendin një studimi tjetër më të fortë. Dhe kështu fitojmë dije rreth së kaluarës e së tashmes.

Shkrimi në fjalë nuk ka asgja të përbashkët me një studim. Ne fakt jep një shembull se çfarë nuk përban një studim. Nuk ka as fillim, as mes, as fund, as fill që i lidh këto tre pjesë që të mund të formojnë një studim. Mënyra se si autori përzgjedh, servir dhe kupton ‘faktet’ e marra nga burime “arkivore” dëftojnë as ma shumë e as ma pak se vetë zellin e autorit për çmitizimin e këtyne dy figurave, pa qenë i zoti të prodhojë analizë historike. Këto arnime dokumentesh jetime mund të bajn kuptim vetëm sipas ndonjë “metode sampiste”, e panjohun deri më sot, por jo sipas metodës shkencore.

Pra kemi të bëjmë me një qasje absolutisht absurde. Autori sheh Disneyland dhe kujton se ka zbulu Amerikën. Hidhet nga një breg hamendsimesh tek tjetri pa u lag fare nga njohuria e analizës historike. Sikur të kishim të gjithë imunitetin që tregon autori ndaj logjikës së kërkimit, ne do të mund t’i bënim ballë pa frikë virusit Covid-19. Por, për një studim të mirëfilltë, ky lloj imuniteti asht fatal.

Por prapë them se jemi me fat që autori ka zgjedh të merret me gjana të padamshme ose me dame të riparueshme. Imagjinoni për një moment, sikur autori t’kishte qenë prokuror, nuk e di se kush do t’i kishte shpëtu burgut të sigurt prej tij – duke pa se me sa zell e merak iu fryn dyshimeve e hamendësimeve me qellim goditjen n’asht të armikut të klasës.

Pra kemi të bëjmë me një potpuri pohimesh që shpuzitin vetëm dyshime pa hedhur asnjë rreze drite mbi fenomenin në fjalë. Si për mrekulli, kjo përpjekje nuk hedh asnjë dyshim mbi atë çfarë asht themelore: se ky shkrim përban studim. Ky shkrim mund të quhet një studim aq sa cicërimat e Donald Trump-it mund të lexohen si poezi.

Prandaj u habita dhe më erdh keq që Peizazhet e Fjalës e kanë botu këtë shkrim si ‘studim’, dhe jo në një formë tjetër pa krijuar inflacion pritshmërish tek lexuesi. Akoma më keq, hyrja editoriale krijon pritshmëri se kemi të bëjmë me një studim të rëndësishëm që duhet lexuar me kujdes. Por pasi lexova ‘studimin’ në fjale, kuptova se editoriali ishte një lyerje e lehtë me buzëkuq e një krimbi mëndafshi, për ta quajtur flutur. Por kjo “flutur” mund të fluturojë vetëm në shpellën e territ të plotë – pra atje ku askush nuk dallon dot nëse fluturon apo jo!

Një keqkuptim i madh do të ishte shmangur sikur ky shkrim të botohej në një rubrikë të krijuar apostafat: ‘Hulumtime Tallava’. Ndryshe, duke parë vlerën e Peizazhe të Fjalës, asht njëlloj sikur kuratorët e një muzeu të merrnin një shishe Coca-Cola dhe ta vendosnin në një ekspozitë e që vizitorët ta merrnin për vepër arti. Më tmerron e trishton fakti që diçka e tillë kalon si “studim” në një nga revistat më me vlerë në vend, sepse dëshmon se jemi në një gjendje për t’u vajtu, ku sapuni shitet për djathë, e tallashi për miell.

E gjitha kjo kur ne kemi nevojë, si për dritën e diellit, për të pasur e ndjekur shembuj të vyer, për hulumtime të mirfillta që t’na shërbejnë si qirinj për të gjetur rrugdaljen nga shpella e hijeve ku kemi qenë e jemi, edhe pse vetiu nuk na nxjerrin dot prej saj.

Konteksti mohues

Prap se prap, një të mirë e ka ky shkrim dhe debati rreth tij. Përveç se na jep shembullin që nuk duhet ndjekur, na bën të shohim e vlerësojmë një aspekt të tretë, rëndësia e të cilit nuk mund të mbivlerësohet: kontekstin. Rëndësia e kontekstit njihet, sidomos kur bahet fjalë për leximin e duhun të veprës dhe veprimtarinë e këtyre dy figurave në kontekstin e duhun historik për të kuptuar si duhet domethënien e tyre.

Por ka një kontekst tjetër, akoma ma themelor, që nuk ceket fare, me dije ose me padije. Ky asht konteksti i kësaj “përpjekje” për me çmitizu këto dy figura.

Këto dy figura nuk vijnë nga një botë paralele apo e përfytyrume, por janë të ngulituna në një kulturë, gjuhë, krahinë, dhe fe të mirëpërcaktume – çfarë ishin arsyet për të cilat janë shtypë me egërsi e zell të rrallë e për të njëjtat arsye që gjurmohen edhe sot e kësaj dite. Pra flasim për filiza të pjesës ma të shtypun në vend, në një kohë kur përmasat dhe pasojat e kësaj shtypje të shumanshme nuk janë zbardh hala.

Në këtë kontekst, pra mbi kurrizin e pjesës ma të përndjekun e të përvujtun në shoqërinë tonë, sulmohet nga i njëjti pozicion e në të njëjtin drejtim. E kjo nga njerëz që ose kanë qenë pjesë e shtypësve vetë, ose kanë qenë të lirë të shijojnë privilegjin e jetës rreth majës së piramidës shtypëse.

Shtresa e persekutume nën sundimin komunist nuk përban tjetër veçse material interesant për të vu në pah të metat dhe mëkatet e bijve të kësaj shtrese, dhe jo për të zbardh kalvarin e vuejtjeve dhe rrënimit të gjithanshëm nën sundimin komunist, çfarë do të përbënte një mënyrë për me vendos drejtësinë e munguar. Veprojmë në një kontekst ku krimet e komunizmit jo vetëm që nuk hetohen dhe nuk njihen, por kur ato shpërfillen dhe nënvlerësohen, kjo jo nga padija por nga pandjesia.

Kjo nuk do te thotë aspak se, në mënyrë parimore, nuk mund të hulumtohen veset e mëkatet e viktimës, pamvarsisht se sa “gjurmuesit” ndjekin apo mbrojnë këtë parim për vete në raste të tjera. Por duhet të jemi të vetëdijshëm se në çfarë konteksti flasim. Asht sikur përpara se të hetohej e dënohej Holokausti si krim i pashoq, të hetoheshin e dënoheshin hebrenjtë që kishin bashkëpunu me nazistët.

Asht qelibar e qartë se çfarë duhet hulumtu ma se pari, por në Shqipni ndodh krejt e kundërta. Pjesa ma e përvujtun i nënshtrohet persekutimit të përsëritur, gjoja pse figura të caktuara të tyne nuk janë të shenjta. Ma tragjike asht se kjo pastërti e kullume nuk kërkohet prej një shenjtori, por një djalli.

Do të ishte sikur përpjekja e një xhelati me rivra viktimën e tij, për ta ridënuar atë edhe një herë në emër të virtyteve që ai nuk i gëzon, për me vendos një drejtësi që ai asht i padenjë ta përfaqësojë, vetëm e vetëm që t’i shpëtojë ndërgjegjes së tij prej xhelati. Thanë ma butë, zelli për të “demaskuar mëkatet” e këtyne dy figurave apo të tjerëve i ngjan ma tepër indinjimit të persekutorit. Përveç etikës së mangët të këtyne përpjekjeve, në kritikat e tyne ato bajnë qimen tra, dhe traun qime. Por faji fle me akuzën, jo me të akuzuarit.

Ky fakt nuk ka të bëjë me autorin e shkrimit në fjale dhe as me Peizazhet e Fjalës. Nuk ka të bëjë fare as edhe me synimin e tyne apo të kujtdo tjetër që merr nisma të tilla. Në fakt, “motivet e fshehura” mund të jenë të qarta, por janë krejtësisht pa rëndësi.

Ajo çfarë duhet vrojtuar asht fenomeni në fjalë, fryma që përftohet nga bashkëveprimi i asaj çfarë thuhet, çfarë shkruhet e mënyrat se si përdoren përtej synimit të tyre fillestar, nëse do të kishte një të tillë. Ndërthurja e këtyre veprimeve përfton një kontekst mohimi që nuk synon drejtësi, por godet viktimën për të dytën herë.

Ky kontekst me doemos krijon një klimë dyshimi, për të mos thënë paranojë, tek kjo shtresë e përndjekun, sidomos kur ndjen të sulmohet në të njëjtin drejtim e nga e njëjta shtresë e për të njëjtat arsye si më parë. Nuk dallojnë dot kontekstin i cili përfton këtë gjendje dhe iu vërsulen studimeve, edhe të mirfillta qofshin ato, si sulme të koordinuara nga qendra nga ku vinin sulmet e mëparshme. Ju drejtojnë gishtin ‘bijve të etërve’, sikur bijtë çojnë përpara veprimtarinë e etërve të tyre pa ndërprerje.

Parimisht, ky lloj “akuze” asht i gabuem – për të njëjtat arsye pse biografia e keqe iu priste krahët të deklasuarve nën sundimin komunist, të njëjtëve të deklasuar që sot përdorin të njëjtat akuza si shtypësit e tyre të djeshëm. Parë nga ky prizëm, këto “akuza” nuk nxjerrin asgja në dritë, veç ndjelljen e territ. Vepra duhet të vlerësohet për meritat e saj, pamvarësisht autorit.

Gjithsesi, kjo nuk do me than që përqeshja e këtyre “akuzave” asht e drejtë. Në fakt, ndihmon përpjekjet për mbytjen dhe mosnjohjen e kontekstit të mohimit, me dije ose me padije. Asht e panevojshme e madje e gabueme që kuptimi i këtyne “akuzave” të merret në mënyrë të drejtpërdrejtë. Në rastin ma të mirë, humbasim një mundësi për të lexuar plagët e dhimbjes dhe rënkimet për drejtësi të munguar të një shtrese historikisht të anatemuar e të përvujtun. “Akuza” të tilla nuk janë veç reagime instinktive të papërpunuara që rrjedhin nga sindroma e përndjekjes; ato janë “akuza” pa adresë por ndaj një regjimi që ka ndryshuar ashtu si ujku, qimen por jo zakonin, e që vazhdon t’i mbajë nën trysni këtë shtresë.

Kjo sindromë e përndjekjes asht e damshme para së gjithash për vetë shtresën e përndjekur, që i detyron t’i “fryjnë kosit pse ju ka djeg tamli”. Kjo shtresë duhet të dalë e para në mbështetje të plotë të hulumtimit të lirë dhe të çdo përpjekjeje tjetër për të hedhur dritë mbi çfarëdo figure apo fenomeni. Në vend të qëndresës instinktive, ajo duhet të kërkojë me ngulm që të hidhet drite gjithkund, par edhe mbi shtypjen e shtypësit e tyre historikë, akoma pa emër e pa fytyrë, akoma të panjohur, a thua të ishin djaj nga ndonjë përrallë, e jo kriminelë prej mishi e gjaku, kriminelë që akoma janë në mohim të krimeve.

Gjithashtu, nuk kërkon veçse pak empati e mirkuptim për të dallu rranjët e këtyne “akuzave”, pa qenë nevoja të denigrohen si shprehje të mendësive prapanike. Një frymë e tillë tregon ose padije e mosndjesi të thellë, ose mungesë vullneti për të lexuar fenomenin në fjalë në kontekstin e duhun—në kontekstin mohues.

Burimi: “Peisazhe të fjalës”

Ju mund të lexoni edhe...

Lini nje koment

Shperndarje