{"id":16780,"date":"2023-01-18T17:24:27","date_gmt":"2023-01-18T17:24:27","guid":{"rendered":"https:\/\/pirustinews.com\/?p=16780"},"modified":"2023-01-18T17:24:27","modified_gmt":"2023-01-18T17:24:27","slug":"marredheniet-shqiptaro-osmane-nen-driten-e-dokumenteve-1912-1914","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pirustinews.com\/?p=16780","title":{"rendered":"Marr\u00ebdh\u00ebniet Shqiptaro-Osmane n\u00ebn drit\u00ebn e dokumenteve (1912-1914)"},"content":{"rendered":"

N\u00eb k\u00ebt\u00eb artikull do t\u00eb analizoj marr\u00ebdh\u00ebniet shqiptaro-turke q\u00eb nga viti 1912, kur Shqip\u00ebria shpalli pavar\u00ebsin\u00eb nga Perandoria Osmane deri n\u00eb shp\u00ebrthimin e Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore.<\/strong><\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb artikull kam synuar t\u00eb shqyrtoj marr\u00ebdh\u00ebniet shqiptaro-osmane n\u00ebn drit\u00ebn e dokumenteve p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike q\u00eb nis me shpalljen e pavar\u00ebsis\u00eb dhe p\u00ebrfundon me fillimin e luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore. Shqip\u00ebria e cunguar gjendej n\u00eb situat\u00eb shum\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebrball\u00eb pretendimeve t\u00eb reja territoriale serbe dhe greke, q\u00eb synonin t\u00eb p\u00ebrfitonin territore t\u00eb reja. Perandoria Osmane edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb situat\u00eb ndoqi axhend\u00ebn e saj p\u00ebr t\u00eb ruajtur ndikimin mbi Shqip\u00ebrin\u00eb e mbetur, fillimisht duke u p\u00ebrpjekur p\u00ebr ta mbajtur n\u00eb p\u00ebrb\u00ebrje t\u00eb saj dhe, kur nuk ia arriti, u angazhua q\u00eb n\u00eb krye t\u00eb shtetit t\u00eb ri shqiptar t\u00eb vinte nj\u00eb princ turk ose q\u00eb jetonte n\u00eb Turqi. Meqen\u00ebse k\u00ebto synime binin n\u00eb kund\u00ebrshtim me synimet e Fuqive t\u00eb M\u00ebdha mbi rregullimin e shtetit shqiptar u zhvilluan n\u00eb konspiracion t\u00eb plot\u00eb. Porta e Lart\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast nuk i kurseu mjetet p\u00ebr t\u2019ia arritur q\u00ebllimit t\u00eb saj, duke u b\u00ebr\u00eb nj\u00ebri nga faktor\u00ebt kryesor\u00eb q\u00eb nxiti rebelimin kund\u00ebr Princ Vidit, q\u00eb b\u00ebri t\u00eb mundur shembjen e shtetit shqiptar dhe daljen me k\u00ebrkes\u00ebn publike p\u00ebr bashkimin e Shqip\u00ebris\u00eb me Perandorin\u00eb Osmane, prej t\u00eb cil\u00ebs kishte fituar pavar\u00ebsin\u00eb.<\/strong><\/em><\/p>\n

Shteti osman nuk e pranoi pavar\u00ebsin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb<\/strong><\/h3>\n

Atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb n\u00eb mas\u00ebn d\u00ebrmuese e kishin projektuar t\u00eb ardhmen e Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb dy faza: fillimisht si autonome n\u00eb gjirin e Perandoris\u00eb Osmane dhe, n\u00eb nj\u00eb faz\u00eb t\u00eb dyt\u00eb, kur rreziqet e jasht\u00ebme t\u00eb kishin kaluar dhe vendi t\u00eb ishte p\u00ebrgatitur p\u00ebr jet\u00eb t\u00eb pavarur, si nj\u00eb shtet sovran. Por me fillimin e Luft\u00ebrave Ballkanike, kur u pa se e ardhmja e Perandoris\u00eb Osmane n\u00eb Europ\u00eb i kishte dit\u00ebt e num\u00ebruara, krer\u00ebt shqiptar\u00eb kaluan drejtp\u00ebrdrejt\u00eb n\u00eb opsionin e ndarjes nga Perandoria. Me 14 tetor 1912, p\u00ebrfaq\u00ebsuesve diplomatik\u00eb rus\u00eb, francez\u00eb, anglez\u00eb dhe atyre italian\u00eb n\u00eb Shkup u ishte dor\u00ebzuar nj\u00eb proklamat\u00eb me vul\u00eb t\u00eb \u201dShoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim\u201d,<\/strong> n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn thuhet: \u201dShqipnia i ka rrokur arm\u00ebt jo p\u00ebr me forcue dominacionin e Turqis\u00eb n\u00eb Ballkan, por p\u00ebr me i dal\u00eb zot tan\u00ebsis\u00eb tok\u00ebsore e liris\u00eb s\u00eb Shqipnis\u00eb. Pra, qysh prej sodit po ju deklarojm\u00eb se, sido q\u00eb t\u00eb jet\u00eb fati i arm\u00ebve, shqiptar\u00ebt nuk kan\u00eb me pranue p\u00ebr kat\u00ebr vilajete ve\u00e7 se nj\u00eb form\u00eb politike e nj\u00eb form\u00eb sundimi, dometh\u00ebn\u00eb nj\u00eb form\u00eb t\u00eb vetme qeverisje\u201d.<\/a>[1]<\/sup><\/a> Pra n\u00eb Kuvendin e Shkupit u deklaruan publikisht aspiratat komb\u00ebtare t\u00eb shqiptar\u00ebve si komb i ve\u00e7ant\u00eb.<\/strong><\/p>\n

Q\u00ebndrimi i shtetit osman n\u00eb lidhje me shpalljen e Pavar\u00ebsis\u00eb ishte i p\u00ebrcaktuar. Porta e Lart\u00eb ishte kund\u00ebr Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb pavarur, megjithat\u00eb q\u00ebndrimi ndaj Ismail Qemalit, projektuesit t\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb ndryshoi n\u00eb harkun kohor t\u00eb pak dit\u00ebve. Fillimisht autoritetet osmane u p\u00ebrpoq\u00ebn ta pengonin Kuvendin e Vlor\u00ebs, duke nxjerr\u00eb urdh\u00ebra p\u00ebr arrestimin e Ismail Qemalit. Komanda e Korparmat\u00ebs s\u00eb Janin\u00ebs i dha urdh\u00ebr Kazas\u00eb s\u00eb Vlor\u00ebs: \u201cArrestojeni dhe t\u00eb p\u00ebrcjell\u00eb niseni p\u00ebr Janin\u00eb Ismail Qemal bej Vlor\u00ebn, p\u00ebr t\u00eb cilin me nj\u00eb telegram nga Evropa thuhet se ka p\u00ebr t\u00eb dal\u00eb n\u00eb Durr\u00ebs dhe n\u00eb Vlor\u00eb me q\u00ebllim t\u00eb nj\u00eb veprimi q\u00eb do ta rrezikoj\u00eb kryek\u00ebput atdheun. Ju kujtojm\u00eb se neglizhenca n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast ka p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb m\u00eb t\u00eb madhen p\u00ebrgjegj\u00ebsi. Komandanti i Korparmat\u00ebs Esad\u201d. Vet\u00ebm pas nd\u00ebrhyrjes energjike t\u00eb deputetit Myfid bej Libohova dhe kadiut t\u00eb Janin\u00ebs,Valiu e kishte anulluar urdhrin.[2]<\/a><\/strong><\/p>\n

Ndryshimi i q\u00ebndrimit t\u00eb Esat Pash\u00eb Janin\u00ebs, n\u00eb fakt kishte ardhur edhe pasi i kishte ardhur p\u00ebrgjigja nga Stambolli se si duhet t\u00eb vepronte n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast? N\u00eb p\u00ebrgjigjen d\u00ebrguar qeveris\u00eb s\u00eb vilajetit t\u00eb Janin\u00ebs nga K\u00ebshilli i Ministrave osmane (Meclisi V\u00fckela), m\u00eb 30 n\u00ebntor theksohej: \u201cPerandoria ka marr\u00eb p\u00ebrsip\u00ebr q\u00eb e gjith\u00eb Shqip\u00ebria t\u00eb organizohet si nj\u00eb administrat\u00eb autonome, pa pranuar q\u00eb ajo t\u00eb ndahet (nga perandoria)\u201d.[3]<\/a><\/strong><\/p>\n

Mytesarifi i Beratit ia kishte p\u00ebrcjell\u00eb Kazas\u00eb s\u00eb Vlor\u00ebs urdhrin e Valiut t\u00eb Janin\u00ebs p\u00ebr ndalimin e Kuvendit t\u00eb Vlor\u00ebs: \u201c\u00cbsht\u00eb marr\u00eb vesh se Ismail Qemal Beu do t\u00eb mbledh\u00eb nj\u00eb Kongres dhe do t\u00eb shpall\u00eb aty nj\u00eb qeveri t\u00eb p\u00ebrkohshme…. Megjith\u00ebk\u00ebt\u00eb s\u00eb shpejti po vijn\u00eb, n\u00eb Berat, n\u00eb Vlor\u00eb dhe n\u00eb Gjirokast\u00ebr fuqi t\u00eb mjaftueshme. Prandaj p\u00ebr t\u00eb mos ngjar\u00eb luftime nd\u00ebrmjet bijve t\u00eb atdheut dhe p\u00ebr t\u00eb mos i dh\u00ebn\u00eb shkak gjakderdhjes, duhet t`u b\u00ebhet e ditur t\u00eb gjith\u00ebve q\u00eb t\u00eb mos u japin r\u00ebnd\u00ebsi k\u00ebtyre shpalljeve t\u00eb pap\u00eblqyera tradhtare\u201d. Elita politike e Perandoris\u00eb Osmane nuk e pranoi shtetin e pavarur shqiptar, duke iu p\u00ebrgjigjur me projekte alternative, si krijimi i nj\u00eb vilajeti autonom shqiptar, apo i Shqip\u00ebris\u00eb autonome n\u00ebn sovranitetin e sulltanit, edhe p\u00ebrse po luftonte p\u00ebr ekzistenc\u00eb dhe e ardhmja e saj ishte e paqart\u00eb.<\/strong><\/p>\n

\u00a0 Shpallja e pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, iu njoftua zyrtarisht Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb. Me 12 dhjetor 1912, Ismail Qemali i telegrafoi Vezirit t\u00eb madh lajmin e formimit t\u00eb Qeveris\u00eb Provizore.[4]<\/a> Po me 2 dhjetor 1912, komandanti osman i Armat\u00ebs s\u00eb Per\u00ebndimit, Ali Riza Pasha i p\u00ebrcolli prefektur\u00ebs s\u00eb Vlor\u00eb nj\u00eb telegram t\u00eb z\u00ebvend\u00ebskomandantit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb Ushtris\u00eb Osmane, Nazim Pasha d\u00ebrguar Ismail Qemalit, ku shkruan: \u201cPo merren lajme se ju keni marr inisiativ\u00ebn p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb kuvend n\u00eb Vlor\u00eb, me q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb shpallet pavar\u00ebsia e Shqip\u00ebris\u00eb. Jemi duke marr masa q\u00eb t\u00eb themelohet n\u00eb Shqip\u00ebri nj\u00eb administrat\u00eb t\u00eb lidhur me qeverin\u00eb autonome, ku t\u00eb p\u00ebrfshihen t\u00eb gjitha ato territore ku banojn\u00eb shqiptar\u00eb, ashtu si\u00e7 ka qen\u00eb m\u00eb par\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb form\u00eb m\u00eb e sigurt\u00eb sesa formimi i nj\u00eb Shqip\u00ebrie t\u00eb pavarur\u201d.[5]<\/a><\/strong> Porta e kishte b\u00ebr\u00eb t\u00eb qart\u00eb se \u201cnuk do ta pengoj\u00eb at\u00eb n\u00ebqoft\u00ebse ai e shpall autonomin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb n\u00ebn protektoratin e Perandoris\u00eb Osmane. Por n\u00eb t\u00eb kund\u00ebrt, Qeveria Osmane nuk mund ta pranojn\u00eb p\u00ebrzierjen n\u00eb k\u00ebt\u00eb mendim t\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha, ve\u00e7an\u00ebrisht sugjerimet austriake dhe italiane.[6]<\/a><\/p>\n

N\u00eb funksion t\u00eb k\u00ebsaj ideje, me 28 dhjetor 1912, qeveria osmane paraqiti propozimin q\u00eb e pranonte autonomin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb. Sipas k\u00ebtij propozimi \u201cShqip\u00ebria do t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb vilajet i lir\u00eb n\u00ebn sovranitetin e sulltanit, do t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb asamble (kuvend) t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm, administrimi i vendit do ti jepet nj\u00eb princi osman p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb 5-vje\u00e7are, e cila kur t\u00eb p\u00ebrfundoj\u00eb do t\u00eb rinovohet\u201d. [7]<\/a><\/strong><\/p>\n

Konferenca Ambasador\u00ebve me 17 dhjetor 1912, vendosi q\u00eb t\u00eb themelohej nj\u00eb Shqip\u00ebri autonome n\u00ebn sovranitetin ose suzerenitetin e Sulltanit, si dhe n\u00ebn garancin\u00eb dhe kontrollin ekskluzive t\u00eb gjasht\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha. Ky vendim u mor n\u00eb baz\u00eb t\u00eb dy propozimeve atij t\u00eb Rusis\u00eb q\u00eb k\u00ebrkonte krijimin e nj\u00eb shteti autonom shqiptar, n\u00ebn sovranitetin e sulltanit, dhe propozimit austriak q\u00eb k\u00ebrkonte nj\u00eb Shqip\u00ebri autonome n\u00ebn suzerenitetin e sulltanit. Propozimi rus m\u00eb shum\u00eb, por edhe propozimi austriak sh\u00ebnonin nj\u00eb hap prapa n\u00eb lidhje me arritjen e popullit shqiptar, shpalljen e pavar\u00ebsis\u00eb dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht nj\u00eb hap para n\u00eb raport me k\u00ebrkesat e shteteve fqinje, p\u00ebr t\u00eb mos lejuar ekzistenc\u00ebn e shtetit shqiptar n\u00eb Ballkan.[8]<\/a>Vendimi i Konferenc\u00ebs s\u00eb Londr\u00ebs hasi n\u00eb kund\u00ebrshtimin e rrept\u00eb t\u00eb qeveris\u00eb\u00a0 osmane. Sipas saj, \u201cKonferenca e Ambasador\u00ebve kishte t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb shfryt\u00ebzonte vet\u00ebm k\u00ebrkesat e monarkive ballkanike q\u00eb kishin fituar luft\u00ebn. K\u00ebrkesa e pal\u00ebs shqiptare, nuk kishte baz\u00eb politike dhe juridike, pasi shqiptar\u00ebt ishin n\u00ebnshtetasit e saj, si rrjedhim marr\u00ebdh\u00ebniet e tyre me t\u00eb ishin \u00e7\u00ebshtjet e brendshme t\u00eb Perandoris\u00eb.[9]<\/a><\/strong><\/p>\n

Meqen\u00ebse ngjarjet n\u00eb frontet e luft\u00ebs kishin shkuar keq, Stambolli kishte l\u00ebvizur nga propozimet fillestare. Pa kaluar shum\u00eb koh\u00eb, u b\u00eb e qart\u00eb se Porta do t\u00eb humbte p\u00ebrfundimisht t\u00eb gjith\u00eb Maqedonin\u00eb dhe rrjedhimisht lidhjen e saj territoriale me Shqip\u00ebrin\u00eb.[10]<\/a> M\u00eb 2 prill 1913, Ismail Qemali mori vesh se nj\u00eb dit\u00eb m\u00eb par\u00eb kryeministri osman Mahmut Shefqet Pasha kishte pranuar personalisht propozimin e not\u00ebs kolektive t\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha, me t\u00eb cil\u00ebn pranohej m\u00eb n\u00eb fund krijimi i Shqip\u00ebris\u00eb autonome n\u00ebn suzerenitetin e sulltanit, t\u00eb cilin Porta e Lart\u00eb deri at\u00ebher\u00eb e kishte kund\u00ebrshtuar me k\u00ebmb\u00ebngulje.<\/p>\n

Opinioni i qarqeve politike dhe shoq\u00ebrore n\u00eb Turqi tani qe ndar\u00eb m\u00eb dysh. Nj\u00eb pjes\u00eb filloi t\u00eb pajtohej me realitetin dhe t\u00eb pranonte, ndon\u00ebse me shum\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi pamund\u00ebsin\u00eb dhe paaft\u00ebsin\u00eb e Turqis\u00eb p\u00ebr ta mbajtur n\u00ebn zgjedh\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb, k\u00ebt\u00eb vend tashm\u00eb t\u00eb larg\u00ebt dhe t\u00eb shk\u00ebputur territorialisht nga trupi i Perandoris\u00eb Osmane. Nga ana tjet\u00ebr ishin qarqet konservatore islamike si dhe personalitetet e partis\u00eb xhonturke q\u00eb e konsideronin k\u00ebt\u00eb shk\u00ebputje t\u00eb papranueshme<\/strong>.<\/p>\n

M\u00eb 30 maj 1913 n\u00eb Lond\u00ebr, Turqia n\u00ebnshkroj\u00eb Traktatin e Paqes p\u00ebr p\u00ebrfundimin e Luft\u00ebs s\u00eb par\u00eb Ballkanike me vendet e Ballkanit. Si nj\u00eb akt nd\u00ebrkomb\u00ebtar q\u00eb vuloste fatin e Turqis\u00eb evropiane, traktati nuk\u00a0 mund t\u2019i shmangej problemit shqiptar. N\u00eb k\u00ebt\u00eb traktat, n\u00eb nenin e dyt\u00eb thuhet se; Perandoria Osmane ua ngarkon Fuqive t\u00eb M\u00ebdha, kujdesin dhe \u00e7\u00ebshtjen e ardhshme t\u00eb Shqip\u00ebrise dhe ishujve n\u00eb Egje.[11]<\/a> N\u00eb ato kushte, u pa e nevojshme q\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb t’i jepej pavar\u00ebsia e plot\u00eb n\u00ebn nj\u00eb monarki kushtetuese q\u00eb do t\u00eb garantohej nga Fuqit\u00eb. Traktati i Londr\u00ebs i 30 majit 1913 njohu zyrtarisht Shqip\u00ebrin\u00eb e pavarur.<\/strong>[12]<\/a><\/p>\n

Edhe pas njohjes s\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Qeveria turke u p\u00ebrpoq q\u00eb Shqip\u00ebria t\u00eb mbetej edhe m\u00eb tej vasale e Turqis\u00eb dhe k\u00ebshtu t\u00eb evitonte pasojat q\u00eb kishte sjell\u00eb pavar\u00ebsia shqiptare.[13]<\/a> Perandoria Osmane<\/strong> e cila kishte hequr dor\u00eb me pahir nga sovraniteti i sulltanit mbi Shqip\u00ebrin\u00eb, kishte paraqitur n\u00eb Konferenc\u00ebn e Bukureshtit nj\u00eb propozim q\u00eb n\u00eb fronin shqiptar t\u00eb vihej nj\u00eb princ me origjin\u00eb myslimane ndoshta nga dinastia otomane. Nj\u00eb propozim tjet\u00ebr ishte q\u00ebn\u00eb krye t\u00eb shtetit shqiptar t\u00eb vendosej si kandidat i p\u00ebrshtatsh\u00ebm, ish-ministri turk i luft\u00ebs Izet Pasha, i cili ishte me origjin\u00eb shqiptare.[14]<\/a><\/strong><\/p>\n

T\u00eb mundura n\u00eb Luft\u00ebrat Ballkanike, Perandoria Osmane dhe Bullgaria krijuan nj\u00eb aleanc\u00eb turko-bullagre. Xhonturqit k\u00ebrkuan q\u00eb ta zgjeronin k\u00ebt\u00eb aleanc\u00eb duke p\u00ebrfshir\u00eb edhe shqiptar\u00ebt, q\u00eb n\u00eb krye t\u00eb her\u00ebs duhet t\u00eb angazhoheshin p\u00ebr vendosjen e Izet Pash\u00ebs n\u00eb fronin shqiptar.[15]<\/a> <\/strong>P\u00ebr ta mb\u00ebshtetur k\u00ebt\u00eb kandidatur\u00eb erdh\u00ebn emisar\u00eb turq dhe oficer\u00eb xhonturq me origjin\u00eb shqiptare, q\u00eb ishin me banim n\u00eb Turqi, dhe disa prej tyre ishin an\u00ebtar\u00eb t\u00eb partis\u00eb xhonturke qysh n\u00eb fillesat e saj si: Arif Hikmeti, Xhenabi Adil etj.[16]<\/a> Me k\u00ebto plane fillimisht u bashkuan pjestar\u00eb t\u00eb dispor\u00ebs shqiptare t\u00eb Stambollit. Kjo l\u00ebvizje pati p\u00ebrkrah\u00ebs edhe n\u00eb Shqip\u00ebri, sepse ajo luajti me premtimin e bashkimit t\u00eb tokave shqiptare, t\u00eb coptuara n\u00eb Lond\u00ebr. N\u00eb kuadrin e nd\u00ebrtimit t\u00eb aleanc\u00ebs, krahas komiteteve dhe \u00e7etave t\u00eb fshehta q\u00eb u krijuan n\u00eb zona t\u00eb ndryshme t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, sidomos asaj Veriore dhe t\u00eb Mesme, Beqir Gebrenea kishte hyr\u00eb n\u00eb bisedime edhe me Ismail Qemalin, i cili ishte motivuar ta pranonte ofert\u00ebn, nisur nga interesat komb\u00ebtare p\u00ebr bashkimin e t\u00eb gjitha territoreve shqiptare dhe i indinjuar nga sjellja e Komisionit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb Kontrollit ndaj Qeveris\u00eb s\u00eb tij.[17]<\/a><\/strong><\/p>\n

N\u00eb parim, Ismail Qemali e pranoi Izet Pash\u00ebn si Princ t\u00eb shqiptar\u00ebve dheq\u00eb t\u2019i lejohej Qeveris\u00eb turke t\u00eb sillte fshehurazi n\u00eb Shqip\u00ebri forca ushtarake dhe arm\u00eb, t\u00ebcilat do t\u00eb p\u00ebrdoreshin kund\u00ebr Serbis\u00eb. Komisioni Nd\u00ebrkomb\u00ebtar i Kontrollit, i informuar nga agjent\u00ebt e tij, si dhe nga kund\u00ebrshtar\u00ebt politik\u00eb t\u00eb Ismail Qemalit si Myfit Libohova dhe Syrja Vlora, mori menj\u00ebher\u00eb masa p\u00ebr pengimin e komplotit.[18]<\/a><\/p>\n

Me 15 janar 1914, n\u00eb gjirin e Vlor\u00ebs, gjat\u00eb kontrollit t\u00eb vaporit \u201cMeran\u201d t\u00eb Llojdit austriak doli se nga 375 pasagjer\u00ebt e ndodhur n\u00eb vapor, me p\u00ebrjashtim t\u00ebkat\u00ebr vet\u00ebve, t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb tjer\u00ebt vinin nga Stambolli. Nga kontrollet u konstatua se 6 pasagjer\u00ebt e klasit t\u00eb par\u00eb ishin oficer\u00eb dhe t\u00eb tjer\u00ebt komitaxhinj.[19]<\/a> Oficer\u00ebt, nd\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt dhe Beqir Gebreneja u arrestuan, nd\u00ebrsa ushtar\u00ebt u kthyen mprapsht. Me zbulimin e komplotit, Ismail Qemali u detyrua t\u00eb jepte dor\u00ebheqjen (22 janar 1914).[20]<\/a><\/p>\n

Roli i xhonturq\u00ebve n\u00eb rebelimin e Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Mesme<\/strong><\/p>\n

Ndon\u00ebse p\u00ebrgatitjet p\u00ebr aleanc\u00ebn turko-bullgare n\u00eb Shqip\u00ebri, n\u00eb janar t\u00eb vitit 1914 kishin d\u00ebshtuar dhe kishte mb\u00ebrritur Princ Vidi, Komiteti Xhonturk i Stambollit nuk hoqi dor\u00eb asnj\u00ebher\u00eb\u00a0 nga propaganda e m\u00ebpar\u00ebshme n\u00eb favor t\u00eb vendosjes s\u00eb nj\u00eb princi mysliman n\u00eb krye t\u00eb shtetit autonom shqiptar.[21]<\/a> Xhonturqitkishin ende shpresa p\u00ebr t\u00eb rivendosur sundimin osman mbi Shqip\u00ebrin\u00eb.[22]<\/a>Ata, n\u00eb \u00e7do cep t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb kishin d\u00ebrguar agjent\u00eb t\u00eb fsheht\u00eb, p\u00ebr t\u00eb nxitur dhe zhvilluar nj\u00eb kryengritje e cila kishte si synim shpalljen e autonomis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb me n\u00eb krye nj\u00eb princ mysliman. K\u00ebta emisar\u00eb u p\u00ebrpoq\u00ebn q\u00eb t\u00eb shfryt\u00ebzonin n\u00eb interes t\u00eb tyre varf\u00ebrin\u00eb, si dhe injoranc\u00ebn q\u00eb mbret\u00ebronte n\u00eb rradh\u00ebt e fshatar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Mesme.<\/strong><\/p>\n

M\u00eb 2 maj 1914, nisi nj\u00eb l\u00ebvizje e re e turqve t\u00eb rinj e drejtuar nga Arif Hikmeti, si eksponent i tyre.[23]<\/a> Me 17 maj kishte ndodhur p\u00ebrleshje me arm\u00eb me forcat e xhandarm\u00ebris\u00eb, q\u00eb ishin n\u00eb nj\u00eb l\u00ebvizje rutin\u00eb. Po me 17 maj, te Ura e Limuthit af\u00ebr Tiran\u00ebs, fshatar\u00eb t\u00eb armatosur sulmuan nj\u00eb batalion q\u00eb ishte i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga tiranas, i nisur p\u00ebr t\u00eb shkuar n\u00eb jug, p\u00ebr t\u00eb luftuar kund\u00ebr batalioneve vorio-epirote. E n\u00eb vazhdim, me 20 maj, n\u00eb Tiran\u00eb filluan trazira t\u00eb frym\u00ebzuara nga p\u00ebrkrah\u00ebsit e Esat Pash\u00ebs dhe Myftiu i Tiran\u00ebs. Kryengrit\u00ebsit, pasi pushtuan Tiran\u00ebn dhe Shijakun, me 25 maj 1914 kryen nj\u00eb sulm t\u00eb furish\u00ebm kund\u00ebr Durr\u00ebsit, por u detyruan t\u00eb zbrapseshin, pas luftimeve t\u00eb p\u00ebrgjak\u00ebshme.[24]<\/a> Duke shfryt\u00ebzuar sukseset e kryengrit\u00ebsve, emisar\u00ebt xhonturq dhe krer\u00ebt turkoman\u00eb shqiptar\u00eb, m\u00eb 3 qershor 1914, organizuan n\u00eb Shijak nj\u00eb mbledhje, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrcaktuar detyrat programore dhe masat e reja organizative t\u00eb l\u00ebvizjes. Programi i kryengrit\u00ebsve p\u00ebrmbante k\u00ebto k\u00ebrkesa: P\u00ebrmbysjen e Princ Vidit e t\u00eb qeveris\u00eb s\u00eb tij; bashkimin e Shqip\u00ebris\u00eb me Perandorin\u00eb Osmane; vendosjen e nj\u00eb princi turk n\u00eb Shqip\u00ebri; z\u00ebvend\u00ebsimin e flamurit shqiptar me gjysm\u00ebh\u00ebn\u00ebn turke; p\u00ebrdorimin e gjuh\u00ebs turke n\u00eb adminsitrat\u00eb dhe n\u00eb shkolla dhe zgjedhjen e kryemyftiut nga Shejhul-islami.[25]<\/strong><\/em><\/a><\/p>\n

Duke filluar nga 15 qershori i vitit 1914, rebel\u00ebt pushtuan Kavaj\u00ebn, Kruj\u00ebn dhe Peqinin.[26]<\/a> Situata kaotike p\u00ebrfundimisht shterroi financat, durimin dhe q\u00ebndrueshm\u00ebrin\u00eb e PrincVidit.\u00a0 Me 3 shtator 1914, vet\u00ebm gjasht\u00eb muaj pas mb\u00ebrritjes s\u00eb tij, ai u largua nga vendi.<\/strong><\/p>\n

Nj\u00eb jav\u00eb pas largimit t\u00eb Vidit, nj\u00eb tjet\u00ebr revolt\u00eb e dhunshme, k\u00ebt\u00eb her\u00eb e udh\u00ebhequr nga mb\u00ebshtet\u00ebsit e xhonturqve, shp\u00ebrtheu n\u00eb Durr\u00ebs. Rebel\u00ebt ngrit\u00ebn flamurin osman, burgos\u00ebn p\u00ebrkrah\u00ebsit e Vidit dhe b\u00ebn\u00eb thirrje, nd\u00ebr t\u00eb tjera, p\u00ebr nj\u00eb princ mysliman. Duke arritur kaq shum\u00eb, kryengrit\u00ebsit ngrit\u00ebn nj\u00eb Senat p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb e Mesme. M\u00eb pas d\u00ebrguan nj\u00eb delegat n\u00eb Stamboll p\u00ebr t’i ofruar Sulltanit kuror\u00ebn e Shqip\u00ebris\u00eb, pasi kishte ende nga ata q\u00eb mb\u00ebshtesnin iden\u00eb e ribashkimit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb me Perandorin\u00eb Osmane.[27]<\/a><\/strong><\/p>\n

Turqia i mohoi akuzat se ka gisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb ngjarje, duke ua l\u00ebn\u00eb stukturave joqeveritare organizimin e saj, megjithat\u00eb qeveria austrohungareze i b\u00ebri nj\u00eb paralajm\u00ebrim t\u00eb fort\u00eb Port\u00ebs: \u201cN\u00eb rast se Vidit i ndodh di\u00e7ka n\u00eb Shqip\u00ebri, p\u00ebrgjegj\u00ebsia bie mbi qeverin\u00eb turke\u201d.[28]<\/a><\/p>\n

Duke analizuar shkaqet e k\u00ebtij rebelimi, del se kemi p\u00ebrfshirje t\u00eb qeveris\u00eb osmane n\u00eb organizimin, financimin dhe zhvillimin e saj. Drejtuesit unionist\u00eb t\u00eb Perandoris\u00eb nuk mund t\u00eb pranonin vendimet m\u00eb t\u00eb cilat u n\u00ebnshkrua paqja pas Luftraveballkanike. Nj\u00eb nga personazhet politik\u00eb t\u00eb koh\u00ebs, Eshref Frash\u00ebri, do ti shkruante nj\u00eb let\u00ebr Mithat Frash\u00ebrit, n\u00eb muajin tetor t\u00eb atij viti, ku do t\u00eb theksonte nd\u00ebr t\u00eb tjera edhe ardhjen e nj\u00eb delegacioni xhonturk n\u00eb Shqip\u00ebri, p\u00ebr t\u2019i diktuar l\u00ebvizjes kryengrit\u00ebse vij\u00ebn politike t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane.[29]<\/a> Gazeta \u201cDielli\u201d shkroi n\u00eb lidhje me rebelimin, duke theksuar se \u201ckjo l\u00ebvizje ishte e ushqyer prej Turqis\u00eb e ndihmuar prej Serbo-Greqis\u00eb dhe e p\u00ebrhapur prej Italis\u00eb. Ajo u rrit nga pakujdesia e qeveris\u00eb, shumica e s\u00eb cil\u00ebs mbahet vet\u00ebm me k\u00ebto propoganda dhe \u00ebsht\u00eb ekompromentuar me kryengrit\u00ebsit\u201d.[30]<\/a><\/strong><\/p>\n

N\u00eb studimet shqiptare rebelimi i Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Mesme trajtohet si vep\u00ebr e xhonturq\u00ebve, por duke qen\u00eb i till\u00eb, ai \u00ebsht\u00eb vep\u00ebr e shtetit osman, i cili p\u00ebr interesat e tij tregoi gadishm\u00ebri p\u00ebr ta sakrifikuar shtetin e ri e t\u00eb cunguar shqiptar q\u00eb ishte ngritur me nj\u00ebmij\u00eb mundime dhe sakrifica. Qeveritar\u00ebt osman\u00eb edhe n\u00eb kushtet e reja kur humb\u00ebn luft\u00ebn dhe u p\u00ebrball\u00ebn me pasojat e saj, po mendonin q\u00eb ta mbanin ende ndikimin n\u00eb Shqip\u00ebri, n\u00eb funksion t\u00eb interesave europiane t\u00eb tyre, pa marr n\u00eb konsiderat\u00eb interesat shqiptare dhe angazhimin e shqiptar\u00ebve p\u00ebr konsolidimin e shtetit t\u00eb tyre t\u00eb sapokrijuar.<\/p>\n

Burimet dhe literatura <\/strong><\/h4>\n

Arkiv<\/strong><\/p>\n