Nga: Nikoll Loka, historian.<\/b><\/p>\n
I gjith\u00eb zhvillimi kulturor gjat\u00eb Mesjet\u00ebs kryhej n\u00ebn udh\u00ebheqjen e klerit, q\u00eb kishte plot\u00ebsisht n\u00eb dor\u00eb arsimin. Profesioni i klerikut dhe detyra e m\u00ebsuesit nuk ishin t\u00eb ndar\u00eb dhe u ishte besuar prift\u00ebrinj\u00ebve rregullar\u00eb dhe shekullar\u00eb. Pas pushtimit osman dhe nd\u00ebrprerjes s\u00eb lidhjeve me Per\u00ebndimin, meshtar\u00ebt e rinj p\u00ebrgatiteshin n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe pran\u00eb famullive. Prift\u00ebrinjt\u00eb u m\u00ebsonin xhakoj\u00ebve t\u00eb tyre vet\u00ebm sa t\u00eb lexojn\u00eb dhe pastaj ipeshk\u00ebvinjt\u00eb, me shkakun se g\u00ebzonin privilegjin apostolik, n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr u jepnin urdh\u00ebrat e shenjt\u00eb, pa iu bindur norm\u00ebs s\u00eb Koncilit t\u00eb Shenjt\u00eb t\u00eb Trentos. Shkollimi n\u00eb Itali nuk i zgjidhte problemet, sepse pranimi nuk ishte i lir\u00eb dhe rishtar\u00eb shqiptar\u00eb p\u00ebrzgjidheshin n\u00eb num\u00ebr t\u00eb vog\u00ebl e t\u00eb pamjaftuesh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb plot\u00ebsuar nevojat shpirt\u00ebrore t\u00eb arb\u00ebrve (shqiptar\u00ebve) q\u00eb ende ishin katolik\u00eb.<\/p>\n
Sipas dokumenteve t\u00eb Arkivit t\u00eb Propagand\u00ebs Fide dhe nga disa kronika t\u00eb koh\u00ebs m\u00ebsojm\u00eb se t\u00eb vetmit m\u00ebsues n\u00eb Shqip\u00ebri ishin meshtar\u00ebt dhe rregulltar\u00ebt fran\u00e7eskan\u00eb, detyra kryesore e t\u00eb cil\u00ebve ishte m\u00ebsimi, predikimi dhe pag\u00ebzimi. N\u00eb Arqipesh\u00ebkvin\u00eb e Shkupit ata formuan Prefektur\u00ebn e Serbis\u00eb me hospice n\u00eb Gjakov\u00eb, Pej\u00eb e pastaj n\u00eb Zym. Duke dashur t\u00eb realizojn\u00eb edukimin fetar t\u00eb njer\u00ebzve n\u00eb gjuh\u00ebn e shqipe, fran\u00e7eskan\u00ebt siguruan dhe arsmimin elementar t\u00eb tyre, sidomos t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe hodh\u00ebn bazat p\u00ebr nj\u00eb pun\u00eb m\u00eb t\u00eb organizuar n\u00eb fush\u00ebn e arsimit n\u00eb t\u00eb ardhmen. Veprimtaria arsimore e kryer nga misionar\u00ebt ishte e ndar\u00eb n\u00eb ciklin e ul\u00ebt, ku m\u00ebsohej shkrim dhe k\u00ebndim me cik\u00ebl t\u00eb mbyllur a t\u00eb p\u00ebrfunduar dhe ciklin e lart\u00eb, ku m\u00ebsohej edhe gramatika. Me mbarimin e shkoll\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb (t\u00eb gramatik\u00ebs) vazhdonte shkolla e mesme a gjimnazi i asaj kohe. F\u00ebmij\u00ebt q\u00eb e m\u00ebsonin leximin dhe shkrimin shqip, mbr\u00ebmjeve n\u00eb sht\u00ebpit\u00eb e tyre, u m\u00ebsonin t\u00eb vet\u00ebve shkrim dhe lexim, duke u b\u00ebr\u00eb p\u00ebrhap\u00ebs t\u00eb m\u00ebsimit shqip n\u00eb familjet e tyre. N\u00eb shkollat n\u00eb gjuh\u00ebn latine, nisi t\u00eb p\u00ebrdorej edhe shqipja p\u00ebr nevojat e m\u00ebsimit t\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb huaj dhe si nevoj\u00eb e klerik\u00ebve t\u00eb huaj p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar gjuh\u00ebn e vendit.<\/p>\n
Pas Koncilit t\u00eb Trentit (1545-1563) kisha lejoi m\u00ebsimin e gjuh\u00ebve popullore dhe duke par\u00eb p\u00ebrhapjen e vrull\u00ebshme t\u00eb fes\u00eb islame n\u00eb Ballkan, ndihmoi n\u00eb m\u00ebsimin e atyre gjuh\u00ebve n\u00ebp\u00ebr shkolla. Pra Selia e Shenjt\u00eb e p\u00ebrkrahu zhvillimin e gjuh\u00ebve komb\u00ebtare, sepse mesazhet e kish\u00ebs katolike n\u00eb ato gjuh\u00eb b\u00ebheshin m\u00eb t\u00eb kuptueshme p\u00ebr njer\u00ebzit. N\u00eb munges\u00eb t\u00eb kelrik\u00ebve t\u00eb shkolluar, ishin d\u00ebrguar n\u00eb vend misionar\u00eb t\u00eb huaj q\u00eb kishin m\u00ebsuar gjuh\u00ebn shqipe. Me t\u00eb ardhur n\u00eb trevat shqiptare, nj\u00ebr\u00ebn nga detyrat kryesore t\u00eb tyre kishin p\u00ebrgatitjen e klerit vend\u00ebs p\u00ebr t\u00eb vazhduar studimet n\u00eb shkollat jasht\u00eb vendit. N\u00eb vitin 1655, arqipeshkvi i Shkupit Andrea Bogdani n\u00eb raportin e vet, d\u00ebrguar Kongregates s\u00eb Propagand\u00ebs, k\u00ebrkon pes\u00eb misionar\u00eb, te cil\u00ebt ishin parapar\u00eb t\u00eb sh\u00ebrbenin n\u00eb Prishtin\u00eb,Trep\u00e7\u00eb, Kratov\u00eb, Mal t\u00eb Zi t\u00eb Shkupit si dhe n\u00eb katundet Gillas, Bresalce dhe Bernice. Ata p\u00ebrve\u00e7 sh\u00ebrbimit shpirt\u00ebror do t\u00eb angazhoheshin dhe n\u00eb m\u00ebsimin e leximit dhe shkrimit n\u00eb gjuh\u00ebn amtare.<\/p>\n
Veprimtaria arsimore e kryer nga misionar\u00ebt ishte e ndar\u00eb n\u00eb ciklin e ul\u00ebt, ku m\u00ebsohej shkrim dhe k\u00ebndim me cik\u00ebl t\u00eb mbyllur a t\u00eb p\u00ebrfunduar dhe ciklin e lart\u00eb, ku m\u00ebsohej edhe gramatika. Me mbarimin e shkoll\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb (t\u00eb gramatik\u00ebs) vazhdonte shkolla e mesme a gjimnazi i asaj kohe. M\u00ebsimet zhvilloheshin pran\u00eb kishave, kuvendeve ose banesave t\u00eb misionar\u00ebve, ku mblidheshin bijt\u00eb e vegj\u00eblis\u00eb, katundar\u00eb e mal\u00ebsor\u00eb, p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar s\u00eb bashku me doktrin\u00ebn e krishter\u00eb, elementet e shkrim k\u00ebndimit. Nga k\u00ebta \u201cshkollar\u00eb\u201d zgjidheshin pastaj ata q\u00eb do t\u00eb ndiqnin rrug\u00ebn e meshtaris\u00eb dhe t\u00eb rregulltaris\u00eb q\u00eb, s\u00eb pari instruktoheshin n\u00eb \u201cshkollat\u201d e vendit ose seminaret, e pastaj d\u00ebrgoheshin n\u00eb kolegjet e Loretos, Fermos, Urbanit n\u00eb Rom\u00eb, Padov\u00ebs, Tropeas, etj. p\u00ebr t\u00eb vazhduar studimet e larta filozofike e teologjike.<\/p>\n
Duke qen\u00eb institucione arsimore t\u00eb ve\u00e7anta q\u00eb p\u00ebrgatisnin nx\u00ebn\u00ebs q\u00eb do t\u00eb vazhdonin studimet p\u00ebr klerik\u00eb, shkollat kishin nj\u00eb num\u00ebr i kufizuar f\u00ebmij\u00ebsh, por gjithnj\u00eb n\u00eb num\u00ebr m\u00eb t\u00eb madh se sa ishin nevojat. P\u00ebr studimet e m\u00ebtejshme kandidat\u00ebt p\u00ebrzgjidheshin mbi baz\u00ebn e kritereve rigoroze. Arsimi shqip u zhvillua pran\u00eb qendrave t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme ekonomike si Novob\u00ebrd\u00eb, Janjev\u00eb, Gjakov\u00eb apo trevave malore si Stub\u00ebll, Zym etj. n\u00eb mjedisin e past\u00ebr shqiptar ose t\u00eb p\u00ebrzier nga etnikisht, ku mbizot\u00ebronte elementi shqiptar.<\/p>\n
Arqipeshk\u00ebvi i Tivarit Gjergj Bardhi, pas vizitave n\u00eb famullit\u00eb e Kosov\u00ebs, n\u00eb vitet 1642-1643, i shkroi Kongragacionit t\u00eb Propagand\u00ebs: \u201cAta t\u00eb Serbis\u00eb s\u00eb Posht\u00ebme, (Provinca kishtare fran\u00e7eskane) d.m.th. Prizreni me krahin\u00ebn e Hasit, Jakova, famullia e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb Sh\u00ebgje\u00e7it, k\u00ebta t\u00eb gjith\u00eb flasin gjuh\u00ebn epirotike, d.m.th. shqipe dhe duan q\u00eb t\u00eb ken\u00eb meshtar\u00eb dhe famullitar\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn e tyre shqipe dhe tash aty gjenden tre me k\u00ebt\u00eb gjuh\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb shpirtnave. Zgjidhjen e problemit t\u00eb meshtar\u00ebve q\u00eb dijn\u00eb shqip, Imzot Bradhi e sheh n\u00eb shkollimin e klerit vend\u00ebs. Ai sugjeron q\u00eb \u201cvendi i Andrea Bogdanit t\u00eb mbetet i lir\u00eb n\u00eb vijim\u00ebsi p\u00ebr nx\u00ebn\u00ebs t\u00eb tjer\u00eb nga Serbia\u201d.<\/p>\n
N\u00eb kushtet e munges\u00ebs s\u00eb klerik\u00ebve, k\u00ebrkesat ndaj nx\u00ebn\u00ebsve ishin t\u00eb ulta. Prift\u00ebrinjt\u00eb u m\u00ebsonin xhakonj\u00ebve t\u00eb tyre vet\u00ebm sa t\u00eb lexonin dhe pastaj peshkop\u00ebt, me shkakun se g\u00ebzonin privilegjin aspostolik, i shuguroninmeshtar\u00eb. Si\u00e7 del nga relacionet, klerik\u00ebt e formuar p\u00ebr nevoja kishin mang\u00ebsi t\u00eb theksuara, q\u00eb dalin nga relacionet kishtare. N\u00eb Trep\u00e7\u00eb ishte famullitar Stefan Matiqi \u201cme dituri shum\u00eb gjysmake\u201d, n\u00eb Shkup Dom Gjohan i Marin Vasilit me dituri t\u00eb mesme\u201d, edhe Dom Pjet\u00ebr Bardhi, Dom Gjon Mila dhe Dom Simon Mesi kishin njohuri gjysmake dhe e njihnin pak gjuh\u00ebn italiane. N\u00eb Letnic\u00eb, famullitari Dom Gjek Bela\u00e7i kishte dituri mesatare\u201d; n\u00eb Gjakov\u00eb sh\u00ebrbente Dom Prend Bardhi me dituri mesatare.<\/p>\n
Por kishte ndonj\u00eb rast, kur klerik\u00ebt e ndjenin vet\u00eb nevoj\u00ebn n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb autodidakte. N\u00eb nj\u00eb relacion t\u00eb Gjergj Bardhit, Arqipeshk\u00ebv i Tivarit mbi vizit\u00ebn n\u00eb Kosov\u00eb dhe Serbi, autori na tregon se udh\u00ebtoi nga Prizreni n\u00eb \u00c7iprovac t\u00eb Bullgaris\u00eb, ku kishte takuar nj\u00eb prift shqiptar Nikoll\u00eb Koleshi (?), \u201c60 vje\u00e7 plak, i dob\u00ebt n\u00eb dituri dhe me shkoll\u00eb t\u00eb pakt\u00eb q\u00eb nuk dinte italisht dhe latinisht, aq m\u00eb pak ilirishten (serbishten). Por, gjat\u00eb vizit\u00ebs tjet\u00ebr q\u00eb kishte b\u00ebr\u00eb n\u00eb vitin 1642, Imzot Bardhi kishte konstatuar p\u00ebrmir\u00ebsime, t\u00eb cilat i kishte shprehur me formulime m\u00eb pozitive se \u201cfamullitari kishte dituri gjysmake e t\u00eb pakta\u201d. Ja rasti i nj\u00eb prifti katolik shqiptar q\u00eb nuk ka b\u00ebr\u00eb studime jasht\u00eb vendit dhe q\u00eb ka m\u00ebsuar n\u00eb vend n\u00eb mes t\u00eb koleg\u00ebve t\u00eb vet dhe, p\u00ebrve\u00e7 shqipes q\u00eb ai e p\u00ebrdor keq n\u00eb shkrim, mund t\u00eb dij\u00eb dhe pak italisht e sllavisht. N\u00eb Kolegjin e Loretos pranoheshin student\u00eb t\u00eb mosh\u00ebs 16-20 vje\u00e7, t\u00eb cil\u00ebt duhet t\u00eb kishin fituar njohuri t\u00eb thelluara n\u00eb shkrim e lexim n\u00eb gjuh\u00ebn e vendit , por sidomos n\u00eb gramatik\u00ebn e italishtes. P\u00ebrjashtoheshin nga kjo k\u00ebrkes\u00eb vet\u00ebm rishtar\u00ebt q\u00eb vinin nga Perandoria Osmane, ku b\u00ebnin pjes\u00eb edhe trevat shqiptare, pasi pas gjase mungonin mund\u00ebsi t\u00eb tilla formimi. Rishtar\u00ebt shqipatr\u00eb q\u00eb pranoheshin duhet t\u00eb provonin aft\u00ebsit\u00eb e tyre n\u00eb italisht. N\u00eb rastet kur nuk kishin njohuri t\u00eb mjaftueshme, kalonin n\u00eb p\u00ebrgatitje paraprake, para se t\u00eb pranoheshin n\u00eb kolegj dhe kur e kalonin testimin p\u00ebr m\u00ebsimin e gjuh\u00ebs, fillonin menj\u00ebher\u00eb m\u00ebsimet n\u00eb kursin e latinishtes. K\u00ebrkesa p\u00ebr p\u00ebrvet\u00ebsimin e gjuh\u00ebs italiane kishte dhe Kolegji i Propagand\u00ebs s\u00eb Fes\u00eb, por n\u00eb at\u00eb Kolegj, krahas italishtes k\u00ebrkohej dhe m\u00ebsimi i latinishtes. Kandidat\u00ebt q\u00eb pranoheshin n\u00eb Kolegjin e Propagand\u00ebs s\u00eb Fes\u00eb duhet t\u00eb ishin n\u00ebn 18 vje\u00e7 dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb mosh\u00eb duhet t\u00eb dinin pak a shum\u00eb latinishten, krahas italishtes. Rishtar\u00ebt shqiptar\u00eb q\u00eb nuk i njihnin k\u00ebto gjuh\u00eb paraqiteshin n\u00eb mosh\u00eb m\u00eb t\u00eb re.<\/p>\n
Nga 118 student\u00ebt q\u00eb vazhduan Kolegjin e Propagand\u00ebs s\u00eb Fes\u00eb n\u00eb Rom\u00eb, 1 student e kishte m\u00ebsuar leximin dhe shkrimin n\u00eb at\u00eb Kolegj, dometh\u00ebn\u00eb ia kishte filluar nga arsimi fillor. Pjesa tjet\u00ebr ia kishte filluar me gramatik\u00ebn q\u00eb tregon se e kishin mbaruar arsimin fillor, por kishte dhe nga ata q\u00eb ia fillonin drejtp\u00ebrdrejt me teologjin\u00eb ose filozofin\u00eb, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb se kishin mbaruar seminarin n\u00eb vend. Kjo do t\u00eb thot\u00eb se n\u00eb trevat shqiptare kishte edhe shkolla shqipe t\u00eb nivelit t\u00eb shkoll\u00ebs s\u00eb mesme.<\/p>\n
N\u00eb t\u00ebr\u00ebsi, n\u00eb t\u00eb tre kolegjet mbaruan studimet 65 student\u00eb nga arqipeshk\u00ebvia e Shkupit. Si\u00e7 shihet, numri i klerik\u00ebve t\u00eb shkolluar jasht\u00eb vendit nga Arqipeshk\u00ebvia e Shkupit ishte n\u00eb nivel af\u00ebrsisht t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb me at\u00eb t\u00eb ipeshk\u00ebvive t\u00eb tjera n\u00eb trevat shqiptare. Klerik\u00ebt e shkolluar jasht\u00eb ishin dhe m\u00ebsuesit e par\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, pasi ata q\u00eb kishin vet\u00ebm shkollimin n\u00eb vend nuk ishin n\u00eb gjendje t\u00eb kryenin k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb. Vler\u00ebzime pozitive gjen n\u00eb relacionet e ndryshme p\u00ebr klerik\u00ebt Andrea Bogdani, Gjon Lili, Jul Martini dhe Mate Mati\u00e7, q\u00eb kishin p\u00ebrfunduar studimet e larta.<\/p>\n
Si forma m\u00eb e p\u00ebrgjith\u00ebshme e arsimimit ishte t\u00eb m\u00ebsuarit individual ose n\u00eb grupe t\u00eb vogla pran\u00eb kishave katolike. Don Andrea Bogdani kishte dy seminarist\u00eb, q\u00eb i m\u00ebsonte n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e vet, Dom Mate Matiq kishte pes\u00eb xhakoj, Imzot Gjon Nikoll\u00eb Kazazi shtat\u00eb f\u00ebmij\u00eb etj. Pran\u00eb famullive nx\u00ebn\u00ebsit merrnin arsimin elementar, kryesisht leximin dhe shkrimin dhe pastaj d\u00ebrgoheshin pran\u00eb ipeshk\u00ebvit, ku m\u00ebsoheshin doktrin\u00ebn e krishter\u00eb, q\u00eb mund t\u00eb konsiderohet nj\u00eb nivel m\u00eb i lart\u00eb shkollimi. Pra pa kaluar zyrtarisht n\u00eb nj\u00eb shkoll\u00eb, nx\u00ebn\u00ebsit pran\u00eb famullitar\u00ebve dhe ipeshk\u00ebvinj\u00ebve mund t\u00eb p\u00ebrfundonin deri studimet e mesme. Kjo praktik\u00eb zbatohej kur autoritetet osmane i kishin mbyllur shkollat.<\/p>\n
N\u00eb Kosov\u00eb shumica e shkollave u mbajt\u00ebn nga klerik\u00eb shqiptar\u00eb q\u00eb kishin p\u00ebrfunduar studimet e larta jasht\u00eb vendit. P\u00ebr nj\u00eb vend me popullsi etnikisht t\u00eb p\u00ebrzier\u00eb, prania e klerik\u00ebve shqiptar\u00eb me shkoll\u00eb t\u00eb lart\u00eb ndihmonte n\u00eb p\u00ebrhapjen e arsimit shqip. Mbizot\u00ebrimi i klerik\u00ebve shqiptar\u00eb mbi ata sllav\u00eb solli dhe mbizot\u00ebrimin e arsimit shqip mbi arsimin n\u00eb gjuh\u00ebn sllave p\u00ebr katolik\u00ebt e Kosov\u00ebs. Nga 27 rishtar\u00eb q\u00eb u d\u00ebrguan nga dioqeza e Shkupit n\u00eb Kolegjin e Propagand\u00ebs, gjykuar nga emrat dhe mbiemrat vet\u00ebm 1 ishte sllav, nga 25 rishtar\u00eb shqiptar\u00eb n\u00eb Kolegjin e Loretos 6 ishin sllav\u00eb,\u00a0nga 13 rishtar\u00eb nga dioqeza e Shkupit q\u00eb kishin mbaruar Kolegjin e Fermos, 3 ose 4 prej tyre vijn\u00eb me mbiemra sllav\u00eb.<\/p>\n
Me kontributin e klerik\u00ebve shqiptar\u00eb funksionuan shkollat shqipe n\u00eb Stub\u00ebll, Janjev\u00eb, Prizren, Gjakov\u00eb, Zym, Pej\u00eb, Shkup, Zllakuqan etj, t\u00eb cilat fituan gradualisht disa tipare laike dhe pat\u00ebn m\u00ebsues laik\u00eb, duke u kthyer nga shkoll\u00eb p\u00ebr klerin, n\u00eb shkolla p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb.<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nga: Nikoll Loka, historian. I gjith\u00eb zhvillimi kulturor gjat\u00eb Mesjet\u00ebs kryhej n\u00ebn udh\u00ebheqjen e klerit,…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"gallery","meta":{"footnotes":""},"categories":[701,709],"tags":[],"class_list":["post-9883","post","type-post","status-publish","format-gallery","hentry","category-aktualiteti","category-kryesor","post_format-post-format-gallery"],"yoast_head":"\n