Msc. Enver Sulaj, Prizren
Në një ekspeditë mbledhëse–hulumtuese të realizuar në vitet 1934–1935 të shekullit të kaluar, Universiteti i Harvardit krijoi Koleksionin e njohur me titull “Milman Parry Collection of Oral Literature” (“Koleksioni i letërsisë gojore i Milman Parry-t”), të cilin e cilësoi si “arkiv unik i traditave gojore ballkanike”. Ekspedita që prodhoi këtë koleksion u zhvillua në rajonin e gjerë të Ballkanit, duke përfshirë edhe trojet etnike shqiptare.
Një pjesë e konsiderueshme e këtij koleksioni u kushtohet lahutarëve shqiptarë, ndër ta edhe Salih Uglla (Ugljanini), i cili u vu në fokusin e studiuesit të Universitetit të Harvardit, Milman Parry, të ndihmuar kryesisht nga Nikola Vujnović (një këngëtar nga Stolaci) dhe Albert Lord (ish-student në Harvard dhe më vonë kurator i Koleksionit Milman Parry).
Ky koleksion – më i madhi i këngëve të regjistruara në audio dhe të transkriptuara – përfshin vetëm këngët e kënduara në boshnjakisht, por jo edhe ato të kënduara në gjuhën shqipe. Aq sa ka qenë i rëndësishëm ky projekt në kohën kur u realizua, si sfidë shkencore dhe teknologjike, aq i rëndësishëm ka qenë edhe procesi i digjitalizimit të tij, për të cilin janë bërë studime dhe hulumtime të shumta shkencore.
Gjatë analizës së këtij koleksioni voluminoz lindin shumë pyetje, por në këtë trajtesë jemi fokusuar te pjesa e bisedave (Conversation – Pričanje) midis lahutarit shqiptar Salih Uglla dhe Milman Parry-t, në një lexim që përpiqet, sa është e mundur, të shmangë perceptimin tradicional të interpretimit brenda kontekstit të trazuar ballkanik, që fatkeqësisht ka prodhuar një diskurs mohues ndaj eposit tonë të kreshnikëve.
Kur e dëgjova për herë të parë lahutarin Salih Uglla, si pjesë e një studimi tim mbi folklorin, më është dukur si një jehonë e largët mitike, ku lahutari – përpara një audience jo tradicionale, pothuajse i vetmuar dhe përballë teknologjisë më të avancuar të kohës – këndon dhe rrëfen njëkohësisht; herë në gjuhën e nënës (shqip) e herë në gjuhë të huaj (boshnjakisht), por pa harruar kurrë të theksojë gjatë bisedave identitetin e tij shqiptar, që me kalimin e viteve ka pësuar një lloj ndrydhjeje dhe venitjeje të heshtur.
Kjo vihet re edhe në mënyrën se si ekipi i Harvardit zhvillonte kërkimin e vet, në një kontekst kulturor e social që ndikoi drejtpërdrejt në qasjen përfundimtare ndaj këtij materiali (dhe vlerave të eposit tonë heroik), duke e trajtuar si epos sllav. Por duket se kjo nuk e shqetësonte Parry-n, sepse ai, në fakt, nuk kishte në fokus çështjet etnike të folklorit, por po studionte ligjësitë e krijimit të eposit homerik – për të “testuar idetë e tij mbi mënyrën e krijimit të Iliadës dhe Odisesë.”
Gjatë bisedave me Salihun, Parry e kishte të vështirë të kuptonte plotësisht mënyrën se si lahutari shqiptar e konceptonte dhe e krijonte këngën. Në fakt, Salihu nuk ishte thjesht një bartës i një tradite të trashëguar, por edhe një interpretues i lirë, që ndërtonte në moment, sipas frymëzimit dhe kujtesës poetike.
Në një nga bisedat e regjistruara, Parry e pyet se sa i gjatë është një “këngë e mirë”. Salihu i përgjigjet me një buzëqeshje të thjeshtë e kuptimplote:
“Nëse e këndon njeriu me shpirt, nuk i matet me orë. Ajo të merr vetë me vete.”
Kjo përgjigje e lahutarit shqiptar nuk është thjesht folklorike; ajo shpalos një filozofi të tërë të krijimit dhe transmetimit poetik. Kënga për të nuk është tekst, por jetë; nuk është rrëfim, por përjetim. Ky dimension i artit gojor është pikërisht ajo që Parry dhe Lord më vonë do ta quanin “formula e gjallë” e eposit – një strukturë e hapur, që lind dhe ripërtërihet në çdo këndim.
Në këtë kuptim, Salih Uglla nuk është vetëm një këngëtar popullor, por një krijues që mishëron natyrën dinamike të artit gojor. Ai i përket një bote ku fjala nuk shkruhet, por jeton; ku kujtesa është biblioteka e vetme, dhe ku ndjenja e përgjegjësisë për ta ruajtur traditën është po aq e madhe sa pasioni për ta ripërtërirë atë.
Në një fragment tjetër të bisedës, Parry e pyet:
“A i mban mend të gjitha këngët që ke dëgjuar?”
Salihu përgjigjet:
“Nuk mbahet në mend çdo fjalë, por mbahet në zemër ajo që duhet të thuhet. Pastaj, kur fillon me lahutë, ajo vetë të kujton.”
Ky dialog tregon një proces krijues intuitiv, ku kujtesa dhe improvizimi bashkëveprojnë në mënyrë të përkryer. Në fakt, studiuesit modernë e konsiderojnë këtë mekanizëm si thelbin e traditës orale, ku çdo riprodhim është një akt i ri krijimi.
Këtu qëndron edhe madhështia e Salih Ugllës: ai nuk këndonte për të përsëritur, por për të ripërtërirë. Në çdo varg të tij ndjehet se kënga nuk është një objekt, por një gjendje shpirtërore, një frymë që e pushton këngëtarin dhe përmes tij i drejtohet dëgjuesit. Në këtë mënyrë, ai e shndërron aktin e këndimit në një përvojë të përbashkët, ku edhe dëgjuesi bëhet pjesë e procesit krijues – si dëshmitar, por edhe si bashkëudhëtar i fjalës epike.
Në disa regjistrime të koleksionit, lahutari përshkruan edhe mënyrën fizike të interpretimit, duke theksuar se lahuta nuk është vetëm një instrument, por një shoqëruese shpirtërore:
“Kur e marr lahutën në dorë, më duket si me marrë frymë tjetër. Kënga del vetë, dhe s’e ndal dot më.”
Ky përshkrim, i ngjashëm me një trans muzikor, shpalos përmasën mistike të artit gojor shqiptar. Është një proces ku krijuesi e ndien edhe lodhjen fizike, por ajo është pjesë e sakrificës së aktit artistik, një lodhje që i jep shpirt këngës dhe e bën të pavdekshme.
Në këtë prizëm, vlerësimi i Parry-t për lahutarin shqiptar është njëkohësisht i sinqertë dhe i kufizuar nga horizonti i kërkimit të tij shkencor. Ai e kupton mjeshtërinë e Salih Ugllës si dëshmi të gjallë të një tradite të lashtë epike, por nuk arrin ta vendosë plotësisht në kontekstin kulturor shqiptar. Kjo është arsyeja pse, në analizat e mëvonshme, pjesa më e madhe e studiuesve perëndimorë e kanë lexuar eposin ballkanik përmes optikës sllave, duke nënvlerësuar kontributin shqiptar në ruajtjen e kësaj trashëgimie të jashtëzakonshme.
Megjithatë, edhe pse Parry nuk e trajton drejtpërdrejt çështjen e identitetit të lahutarëve shqiptarë, dëshmitë që lë pas – regjistrimet, transkriptet dhe shënimet e tij – flasin qartë për praninë e gjallë të elementeve shqiptare në përmbajtje, në mënyrën e të kënduarit, në strukturën poetike dhe në frymën heroike të këngëve. Këto elemente janë prova të pamohueshme se tradita gojore shqiptare nuk është një degë e huazuar, por një trung i lashtë me rrënjë të thella në kulturën autoktone të këtyre trevave.
Në një moment të bisedës, Salihu e shpreh me krenari këtë ndjenjë përkatësie:
“Ne këndojmë për burrat tanë. Ata kanë qenë e janë shqiptarë. Kështu më kanë mësuar të parët.”
Ky pohim i thjeshtë, por i fuqishëm, është një deklaratë identiteti që e tejkalon çdo kornizë akademike. Është një dëshmi se arti popullor shqiptar nuk ka qenë kurrë i ndarë nga ndjenja kombëtare, por ka qenë gjithmonë një formë e qëndresës kulturore.
Sot, kur teknologjia ka bërë të mundur dëgjimin dhe studimin e këtyre regjistrimeve, zëri i Salih Ugllës vjen si një jehonë e gjallë nga e kaluara, që na kujton se lahuta nuk është vetëm instrument muzikor, por edhe simbol i shpirtit shqiptar – i qëndresës, i kujtesës dhe i dashurisë për fjalën e lirë.
Përmes këtij lahutari të jashtëzakonshëm, ne kuptojmë më mirë jo vetëm mënyrën se si lind eposi, por edhe mënyrën se si një popull ruan identitetin e vet përmes artit. Kënga e Salih Ugllës është dëshmi se fjala, edhe kur nuk shkruhet, mund të mbijetojë më gjatë se çdo libër; se zëri i një njeriu të thjeshtë mund të bëhet urë midis brezave dhe kulturave.
Në fund të fundit, ajo që e bën të pavdekshme figurën e lahutarit shqiptar nuk është vetëm kujtesa e tij poetike, por edhe mënyra se si ai përfton nga çdo përvojë njerëzore një art të vërtetë, që flet me ndershmëri, me shpirt dhe me besë.
Përmes Salih Ugllës, zëri i maleve shqiptare arriti të dëgjohet deri në Harvard – si një dëshmi e gjallë se kultura jonë nuk njeh kufij, por vetëm jehonë.
@2017 – Pirusti News. Te gjitha te drejtat te rezervuara.
“Të gjitha të drejtat e këtij materiali jane pjesë ekskluzive e patjetersueshme e “pirustinews.com” sipas ligjit nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit” dhe të drejta të tjera të lidhura me to”.
Ndalohet kategorikisht kopjimi apo tjetërsimi etj, pa autorizimin e administratorit të “pirustinews.com”, në të kundërt çdo shkelës do të mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të ligjit 39/2016”.
Lejohet çdo shperndarje ne profile te ndryshme sipas deshires se gjthesejcilit qe e gjykon te arsyeshme.
Administrator
Aleksandër NDOJA