Nga Ilir ZMALAJ
A është “Formula e Pagëzimit” fillimi i shkrimit në gjuhën shqipe, apo vetëm dëshmia më e hershme që ka mbijetuar deri në ditët tona? Kjo pyetje vazhdon të ngjallë debat mes studiuesve, ndërsa gjithnjë e më shumë argumente të çojnë drejt përfundimit se tradita e shkrimit të shqipes është shumë më e hershme.
Një interpretim me interes sjell studiuesi Ilir Zmalaj, i cili e cilëson “Formulën e Pagëzimit” si një gur themeli të Trashëgimisë së Shkruar Shqiptare. Sipas tij, rëndësia e saj nuk lidhet vetëm me aspektin gjuhësor, por edhe me peshën liturgjike që mbart. Pagëzimi është sakramenti i parë dhe më i rëndësishëm në traditën e krishterë, ai që shënon hyrjen e besimtarit në jetën shpirtërore. Prandaj, përdorimi i gjuhës arbërore në një formulë kaq themelore përbënte një privilegj të veçantë dhe një dëshmi të besimit që Kisha kishte ndaj popullsisë arbërore.
Në kontekstin historik të kohës, një vendim i tillë vështirë se do të ishte marrë pa ekzistuar një traditë e konsoliduar e krishterimit dhe e përdorimit të gjuhës vendase në jetën fetare. Kjo e bën “Formulën e Pagëzimit” jo domosdoshmërisht pikën e nisjes së shkrimit shqip, por dëshminë më të hershme të ruajtur të një tradite që mund të ketë qenë shumë më e lashtë.
Një argument domethënës vjen nga murgu francez Bokardus Monacus, i cili, në veprën e hartuar nga Gulielm Adae, Arqipeshkëv i Tivarit, shkruante në vitin 1332:
“Megjithëse kanë një gjuhë krejt ndryshe nga gjuha latine, arbërit në librat e tyre përdorin germat latine.”
Ky pohim është me rëndësi të veçantë, sepse nënkupton se arbërit kishin libra në gjuhën e tyre ose, të paktën, përdornin alfabetin latin për ta shkruar atë, më shumë se një shekull përpara “Formulës së Pagëzimit”. Kjo përforcon bindjen se tradita e shkrimit shqip nuk nisi në vitin 1462, por se dokumenti i Pal Engjëllit është thjesht dëshmia më e hershme që ka mbijetuar.
Në këtë vazhdimësi historike përmenden edhe figura që dëshmojnë për kontributin e trojeve shqiptare në qytetërimin e krishterë. Niketa Dardani (shek. IV), autor i himnit të famshëm “Te Deum”, dhe Jan Kukuzeli nga Durrësi (shek. XII), një nga kompozitorët më të mëdhenj të muzikës kishtare bizantine, përfaqësojnë një traditë kulturore dhe shpirtërore që i paraprin me shekuj dokumenteve të njohura të shqipes së shkruar.
Në këtë këndvështrim, “Formula e Pagëzimit” mbetet një monument i pazëvendësueshëm i historisë sonë, por njëkohësisht edhe një ftesë për të kërkuar më thellë në rrënjët e gjuhës dhe kulturës shqiptare, aty ku burimet historike lënë të kuptohet se historia e shkrimit tonë mund të ketë nisur shumë më herët sesa dëshmojnë dokumentet që kanë mbërritur deri tek ne.
@2017 – Pirusti News. Te gjitha te drejtat te rezervuara.
“Të gjitha të drejtat e këtij materiali jane pjesë ekskluzive e patjetersueshme e “pirustinews.com” sipas ligjit nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit” dhe të drejta të tjera të lidhura me to”.
Ndalohet kategorikisht kopjimi apo tjetërsimi etj, pa autorizimin e administratorit të “pirustinews.com”, në të kundërt çdo shkelës do të mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të ligjit 39/2016”.
Lejohet çdo shperndarje ne profile te ndryshme sipas deshires se gjthesejcilit qe e gjykon te arsyeshme.
Administrator
Aleksandër NDOJA