Nga Aleksandër NDOJA
Gjon Mark Krasniqi, me romanin “Buzëqepuri”, nuk merr përsipër vetëm të tregojë një histori vuajtjeje. Ai përpiqet të rikthejë në kujtesë një kohë kur njeriu mund të ndëshkohej jo vetëm për atë që kishte bërë, por edhe për atë që besonte, mendonte dhe guxonte të thoshte.
Në qendër të romanit qëndron Drinas Lisi, një njeri i zakonshëm, i lidhur me tokën, familjen dhe besimin. Jeta e tij dhe e familjes së tij në fshatin Lirishtë nis në një atmosferë të thjeshtë, ku varfëria nuk paraqitet si turp, por si pjesë e një ekzistence të ndërtuar mbi punën, durimin, solidaritetin dhe besimin. Kjo botë e vogël njerëzore, që në fillim duket e qetë, gradualisht përfshihet nga frika e një sistemi që kërkon të depërtojë deri në ndërgjegjen e individit.
Dhe pikërisht këtu fillon drama e vërtetë e romanit.
Nga jeta e zakonshme te drama e njeriut
Një nga vlerat e “Buzëqepurit” është mënyra se si autori nuk e ndërton menjëherë tragjedinë. Ajo vjen ngadalë. Fillimisht ndryshojnë zërat, pastaj heshtja, më pas frika dhe, në fund, vjen dhuna.
Kisha mbyllet, don Kola merret nga autoritetet, kambana pushon së tingëlluari dhe njerëzit fillojnë të mendojnë dy herë para se të flasin. Kambana, që në fillim ishte shenjë e ritmit të jetës, bëhet kështu një nga simbolet më të fuqishme të romanit: kur ajo hesht, nuk hesht vetëm një objekt fetar, por një pjesë e jetës shpirtërore të komunitetit.
Autori e ndërton këtë ndryshim përmes detajeve të vogla. Një derë që mbyllet. Një vështrim që shmanget. Një fjalë që nuk thuhet. Një njeri që nuk guxon të pyesë. Frika nuk vjen vetëm nga burgu; ajo fillon shumë më herët, brenda marrëdhënieve njerëzore.
Kjo e bën romanin më shumë se një rrëfim për një familje të persekutuar. Ai bëhet një rrëfim për mënyrën se si një sistem represiv përpiqet të ndryshojë psikologjinë e një shoqërie.
Drinas Lisi – figura e njeriut që nuk dorëzon ndërgjegjen
Drinasi nuk është një hero tradicional. Ai nuk lufton me armë, nuk organizon kryengritje dhe nuk kërkon të bëhet simbol. Ai është një njeri i zakonshëm që, në një moment vendimtar, refuzon të mohojë atë që beson. Pikërisht kjo e bën figurën e tij më njerëzore dhe më të fuqishme.
Kur pyetet se kujt i beson, përgjigjja e tij nuk është një deklaratë politike, por një mbrojtje e së drejtës për të besuar. Kur më pas përballet me hetuesin, ai nuk kërkon të shpëtojë duke tradhtuar bindjen e vet. Edhe përballë presionit për të nënshkruar një deklaratë, ai zgjedh të mos tërhiqet.
Këtu romani ngrihet mbi konfliktin politik dhe hyn në një terren më universal: çfarë mbetet nga njeriu kur atij i hiqen liria, siguria, familja dhe e drejta për të folur?
Përgjigjja e Krasniqit është e qartë: mbetet ndërgjegjja.
Marta – drama e heshtur e gruas
Nëse Drinasi përfaqëson qëndresën e hapur të ndërgjegjes, Marta përfaqëson qëndresën e heshtur.
Ajo nuk arrestohet në fillim, por ndëshkimi i saj fillon në çastin kur arrestohet i shoqi. Fshati fillon ta shmangë. Të afërmit largohen. Fëmijët vuajnë pasojat e fajit të shpikur nga pushteti. Por Marta nuk thyhet.
Ajo punon, lutet, mban familjen, ruan kujtimin e të shoqit dhe përpiqet t’u mësojë fëmijëve një të vërtetë themelore: të mos kenë turp nga ajo që është e drejtë.
Në këtë kuptim, Marta është një nga figurat më të rëndësishme morale të romanit. Ajo nuk është thjesht bashkëshortja e të burgosurit. Ajo është kujtesa e shtëpisë.
Dardha e vjetër në oborr, këmisha e Drinasit, vendi i tij në tryezë dhe kujtimet e fëmijëve bëhen pjesë e kësaj kujtese. Shtëpia mund të zbrazet, familja mund të internohet, por kujtesa nuk mund të dëbohet me kamion.
Burgu si çnjerëzim dhe si provë e karakterit
Pjesët e romanit që zhvillohen në burg e zgjerojnë rrëfimin përtej fatit të Drinasit. Në burg ai takon njerëz me prejardhje dhe bindje të ndryshme: pater Simoni, hoxhë Ramizi, Leka, Vasili dhe të tjerë. Këtu ndodh një nga kthesat më interesante të romanit.
Paradoksalisht, në një vend ku pushteti kërkon t’i ndajë dhe t’i nënshtrojë njerëzit, të burgosurit gjejnë një mënyrë për t’u afruar. Prifti dhe hoxha nuk paraqiten si kundërshtarë. Përkundrazi, vuajtja i afron. Ata nuk përpiqen ta bindin njëri-tjetrin se kush ka të drejtë; dëgjojnë njëri-tjetrin.
Kjo është një nga idetë më të bukura të romanit: besimi nuk përdoret si armë kundër tjetrit, por si burim force për të mos humbur njerëzoren.
Në këtë pikë, “Buzëqepuri” fiton një dimension universal. Ai nuk flet vetëm për persekutimin fetar apo politik. Flet për aftësinë e njeriut për të ruajtur dinjitetin edhe atëherë kur çdo gjë rreth tij është projektuar për t’ia marrë atë.
Heshtja – personazhi i padukshëm i romanit
Ndoshta elementi më karakteristik i veprës është heshtja.
Heshtja shfaqet që në fillim, kur njerëzit fillojnë të flasin më pak. Pastaj ajo hyn në shtëpi, në rrugë, në burg, në familje dhe në marrëdhëniet mes njerëzve.
Por heshtja në roman ka dy kuptime.
Ka një heshtje që imponohet nga frika dhe një heshtje që shndërrohet në qëndresë.
Kur Drinasi nuk pranon të nënshkruajë, ai nuk bërtet. Kur Marta përballon vuajtjen, nuk bën deklarata të mëdha. Kur të burgosurit ndajnë me njëri-tjetrin pak ujë, një kujtim apo një fjalë shprese, nuk kanë nevojë për zhurmë.
Prandaj titulli “Buzëqepuri” fiton një peshë simbolike që shkon përtej kuptimit literal. Buzët e mbyllura me dhunë përfaqësojnë përpjekjen për t’i hequr njeriut fjalën, por jo domosdoshmërisht mendimin.
Mund t’ia mbyllësh gojën njeriut; nuk mund t’ia qepësh ndërgjegjen.
Dhe kjo është, në thelb, një nga idetë qendrore të romanit.
Një roman i besimit, por jo vetëm fetar
Besimi është një shtyllë e rëndësishme e veprës, por romani nuk e redukton atë në praktikë fetare.
Besimi te Zoti ndërthuret me besimin te familja, te e mira, te dinjiteti, te kujtesa dhe te shpresa.
Edhe në burg, ku njeriu është i privuar nga pothuajse gjithçka, personazhet përpiqen të ruajnë atë që nuk mund t’u merret me urdhër: mënyrën si mendojnë dhe mënyrën si sillen me njëri-tjetrin.
Në këtë kuptim, “Buzëqepuri” nuk është një roman për urrejtjen. Është, paradoksalisht, një roman kundër urrejtjes.
Edhe kur personazhet përballen me dhunën, mesazhi i tyre nuk është hakmarrja. Është ruajtja e njeriut brenda vetes.
Gjuha dhe mënyra e rrëfimit
Krasniqi zgjedh një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe të kuptueshme. Fjalitë janë përgjithësisht të shkurtra dhe rrëfimi ecën përmes skenave të qarta, dialogëve dhe detajeve konkrete.
Kjo mënyrë shkrimi i përshtatet natyrës së veprës: autori nuk kërkon ta mbulojë dhimbjen me një gjuhë të stërholluar. Shpesh një derë që mbyllet, një fëmijë që pyet për të atin apo një dorë që vendoset mbi xham janë më të fuqishme se një përshkrim i gjatë.
Kjo është edhe arsyeja pse romani lexohet më shumë si një rrëfim njerëzor sesa si një kronikë e ftohtë historike.
Në të njëjtën kohë, prania e Senekës në hapje të librit nuk është e rastësishme. Mendimi mbi mënyrën se si njeriu përballon hallet krijon një çelës për leximin e gjithë veprës. Autori, i cili ka përkthyer dhe botuar edhe vepra të Senekës, e vendos kështu romanin në një horizont më të gjerë etik e filozofik.
Një vepër për kujtesën
Vlera e “Buzëqepurit” qëndron edhe në faktin se autori nuk e trajton të kaluarën vetëm si histori. Ai e sjell atë si kujtesë njerëzore. Një sistem mund të mbyllë kishat, të arrestojë njerëzit, të shpërngulë familjet, të marrë librat, të kontrollojë fjalët dhe të krijojë frikë. Por ai nuk mund ta kontrollojë plotësisht kujtesën.
Në fund të romanit, edhe kur jeta e Drinasit përfundon tragjikisht dhe buzët e tij qepen, heshtja nuk mbyllet. Përkundrazi, ajo përhapet dhe bëhet një lloj dëshmie. Kjo e kthen fundin nga një tragjedi individuale në një përfundim simbolik: njeriu mund të vdesë, por ajo që ka mbrojtur me jetën e vet mund të vazhdojë të flasë.
Kështu, “Buzëqepuri” është një roman mbi një njeri, një familje dhe një kohë, por në shtresën e tij më të thellë është një roman mbi lirinë e ndërgjegjes.
Gjon Mark Krasniqi, në veprën e tij të parë të botuar, nuk ndërton një hero të madh në kuptimin klasik. Ai ndërton një njeri të zakonshëm dhe e vendos përballë një prove të jashtëzakonshme. Pikërisht aty qëndron forca e Drinasit: ai nuk bëhet i madh sepse kërkon lavdi, por sepse, kur i kërkohet të mohojë veten, zgjedh të mbetet ai që është.
Dhe ndoshta ky është mesazhi më i fuqishëm që lë romani:
Kur pushteti i qep buzët e njeriut, fjala nuk vdes. Ajo zhvendoset në kujtesë.
“Buzëqepuri” është, në këtë kuptim, një roman për ata që nuk mundën të flisnin, por që heshtja e tyre, shumë vite më vonë, vazhdon të flasë.
@2017 – Pirusti News. Te gjitha te drejtat te rezervuara.
“Të gjitha të drejtat e këtij materiali jane pjesë ekskluzive e patjetersueshme e “pirustinews.com” sipas ligjit nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit” dhe të drejta të tjera të lidhura me to”.
Ndalohet kategorikisht kopjimi apo tjetërsimi etj, pa autorizimin e administratorit të “pirustinews.com”, në të kundërt çdo shkelës do të mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të ligjit 39/2016”.
Lejohet çdo shperndarje ne profile te ndryshme sipas deshires se gjthesejcilit qe e gjykon te arsyeshme.
Administrator
Aleksandër NDOJA