-Nga Aleksandër NDOJA-
-Ftesa për një mbrëmje historike
Ka qenë pasditja e së premtes kur, nga historiani Gjet Ndoj, mora një njoftim se në orën 17:00 duhej të isha në ambientet e Kinema Milenium 2, sipas ftesës së Arben Demetit — një figurë e njohur në politikën shqiptare, me një karrierë të pasur në administratën shtetërore dhe një angazhim të hershëm në lëvizjet demokratike të viteve ’90. Pikërisht në këtë orë do të shfaqej një dokumentar historik mbi Sulin dhe suljotët, vënë në ekran nga regjisorja e mirënjohur Vllasova Musta (Mjeshter i Madh) me skenar dhe përkujdesje në rrafshin historik nga një bijë e Sulit martir, Tefta Sulioti Demeti.
Teksa marrim rrugën për tek Kinema Milenium, së bashku me Gjetën dhe mikun e tij të apasionuar pas historisë, inxhinier Ilir Zmalaj, nuk ke si ta shmangësh bisedën që rrjedh natyrshëm drejt objektivit të asaj mbrëmjeje: njohja më e thelluar me historinë e Sulit, përmes dokumentarit të titulluar “Dritë mbi rrënjët suliote.”
-Suli në kujtesën historike dhe legjendare
Në mendje nuk ka se si të mos pushtohesh nga fakti se nuk kishte mbetur cep i Shqipërisë Historike pa u dëbuar me dhunë më në brendësi — si nga sllavët në krahun e Dardanisë, grekët me Çamërinë, e sidomos turqit dhe marionetat e tyre me Sulin dhe suliotët, etj., etj.
Jo rastësisht, tragjeditë kanë prodhuar histori krenare, trima dhe heronj që kanë lënë gjurmë të forta në mbrojtjen e trashëgimisë. Shpesh kemi dëgjuar për trimat suliotë si Kara-Hoxha Sulaj, një prej kryetrimeve të njohur të Sulit, i cili organizoi rezistencën dhe qëndroi në ballë të sulmeve osmane; Kola Kuçi, një tjetër kryehero nga Suli që spikati në luftë kundër pushtuesve; Tepelena Sulaj, një nga luftëtarët legjendarë që u dallua për trimëri dhe mençuri në mbrojtjen e Sulit; si dhe Pano Bixhili, një hero tjetër i njohur për rolin e tij në betejat e Sulit.
Është i njohur, madje i përjetësuar në këngë epike, një nga episodet më dramatike të rezistencës suliote — sakrifica e grave suliote, të cilat, për të mos rënë në duart e turqve dhe për të mos u dhunuar, u hodhën në gremina të thella, duke preferuar vdekjen në vend të turpit të robërisë. Kjo ngjarje simbolizon trimërinë dhe dinjitetin e popullit suliot. Një figurë e njohur nga kjo histori është Çela Suliotja — një emër legjendar për një grua heroike të Sulit. Gjithashtu, në legjenda dhe këngë popullore përmenden shumë gra të tjera, pa emra specifikë, që u hodhën në gremina me fëmijët e tyre për të shmangur robërinë.
-Suli në faqet e një ditari – amaneti që prodhoi dokumentarin
Salla e Mileniumit është tejmbushur në orën 19:00 të datës 27 qershor. Pranë mikrofonit, për pak minuta, qëndrojnë dy protagonistet e këtij dokumenti historik në celuloid. Ato janë iniciatorja dhe pasardhësja e suliotëve me histori, Tefta Sulioti Demeti, dhe regjisorja e mirënjohur e qindra dokumentarëve, Vllasova Musta (Mjeshtre e Madhe), të cilat bëjnë një prezantim rreth temës.
Më pas, frymëmarrja duket sikur zbehet dhe të pranishmit mbërthehen pas 3D-së, ku malet e Zaloshnjës preknin qiejt e asaj masakre të vitit 1802, për të treguar se donin të ishin dëshmitarët e një dhimbjeje që i përket atyre dekadave e viteve historike. Ky mal, që në disa burime njihet edhe thjesht si Mali i Sulit, është pjesë e maleve të Epirit dhe ndodhet në juglindje të Shqipërisë, në zonën ku sot gjendet Suli, në afërsi të kufirit me Greqinë. Mali i Zaloshnjës është karakterizuar nga terreni shumë i vështirë dhe i papërshkueshëm, duke qenë një mburojë natyrore për suljotët, të cilët mbroheshin aty nga sulmet e forcave osmane dhe të Ali Pashës së Janinës.
Dokumentari është ndarë në tre pika, ashtu siç ishin edhe migrimet e detyruara të suliotëve legjendarë. Nisin aty, në një lagje të Tiranës, në bibliotekën e pasur të Jani Suliotit që iku 30 vite më parë me brengën e të prekurit, qoftë edhe për pak minuta, në tokën e Sulit, ku i lindi gjyshi — në malet e Zaloshnjës. Në një dhomë jo të vogël, ai ka lënë shumë libra studimorë, por edhe shumë ditarë ku ka shënuar gjurmët e të parëve nga Suli në Leskovik, e më vonë në disa qytete të tjera të Shqipërisë e deri në SHBA.
Pikërisht në lexim të këtyre shënimeve, e bija, Tefta, vendos të kthejë pas në histori, duke realizuar një invers jo vetëm virtual — tashmë nga Tirana në Leskovik, e nga Leskoviku për në malet e Zaloshnjës. Fillimisht, grupi ndalon në fshatin e lindjes së Jani Zaloshnjës — në Povickë dhe Melesin — pikërisht aty ku pamjet filmike linin të kuptohej se këto fshatra nuk ishin zgjedhur rastësisht, pasi ofronin një ambient të ngjashëm malor dhe ishin të përshtatshme për komunitetet e luftëtarëve suliotë që kërkonin të ruanin stilin e tyre të jetesës dhe autonominë.
Disa takime me të afërm të mbetur në këto fshatra shërbejnë për të mësuar edhe më shumë nga më të moshuarit rreth këtyre ngjarjeve. Më tej, grupi udhëton drejt pikës fillestare të 200 e ca viteve më parë. Po ku?
-Zalongu – rrënjët në Epir dhe përkujtimi i përvitshëm
Pikërisht në fshatin Zalong (ose Zalongi), i cili i përket zonës së Epirit (greqisht: Ήπειρος). Siç dihet, Epiri është një rajon malor në jugperëndim të Greqisë, pranë kufirit me Shqipërinë, ku ndodhen shumë fshatra historikisht të banuar nga komunitete me origjinë shqiptare, përfshirë edhe zonën e Sulit. Në përgjithësi, fshatrat si Zalongi gjenden në prefekturën e Thesprotisë, ose në rrethinat përreth në rajonin e Epirit — një zonë me histori të thellë dhe lidhje të forta me shqiptarët e Sulit.
Pikërisht aty, historia e suliotëve, legjendat dhe dhimbja e të ikurve të detyruar bëhen të prekshme. Aty ndodhen rrënojat e fortesave — një teatër absurd i një kohe të mbrapshtë. Në malin e Zaloshnjës preket historia suliote, legjendat, por edhe kultura.
Dokumentari mbyllet me episode nga festa përkujtimore e suljotëve, që mbahet çdo vit më 18 dhjetor, pikërisht një ditë pasi në histori ndodhi vetëvrasja heroike e grave suliote në dhjetor 1803.
Ky event përkujtimor mbahet përpara monumentit në Kamarina (në afërsi të malit Zalongo), me këngë, valle dhe homazhe nga autoritetet lokale dhe vizitorët. Por nuk harrohet që, prej aty, të merret edhe një grusht dheu, për t’u hedhur mbi varrin e Janit Suljotit në Tiranë. Ndërsa dokumentari, kjo pjesëz historie, është edhe një thirrje e fuqishme që dëshmon se nga familja nis Atdheu. Sa më shumë dokumentarë të kujdesshëm, siç i punon dora e Mjeshtres së Madhe Vllasova Musta, aq më e plotë do të bëhej historia e vërtetë e shqiptarëve.
@2017 – Pirusti News. Te gjitha te drejtat te rezervuara.
“Të gjitha të drejtat e këtij materiali jane pjesë ekskluzive e patjetersueshme e “pirustinews.com” sipas ligjit nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit” dhe të drejta të tjera të lidhura me to”.
Ndalohet kategorikisht kopjimi apo tjetërsimi etj, pa autorizimin e administratorit të “pirustinews.com”, në të kundërt çdo shkelës do të mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të ligjit 39/2016”.
Lejohet çdo shperndarje ne profile te ndryshme sipas deshires se gjthesejcilit qe e gjykon te arsyeshme.
Administrator
Aleksandër NDOJA