Çdo muaj paguajmë një faturë interneti. Shikojmë filma, dërgojmë fotografi, lexojmë lajme, përdorim Facebook-un, YouTube-in apo TikTok-un dhe, sidomos në telefon, kontrollojmë sa “GB” kemi konsumuar. Por sa prej nesh e kanë pyetur ndonjëherë veten: Nga vjen interneti që po blejmë? Ku prodhohet? Kush e furnizon botën dhe si përfundon një video nga një server mijëra kilometra larg deri në ekranin tonë? Përgjigjja është më interesante nga sa duket.
Interneti nuk prodhohet në një fabrikë
Gjëja e parë që duhet kuptuar është se interneti nuk është një produkt që prodhohet dhe shpërndahet nga një kompani e vetme. Nuk ekziston një “fabrikë interneti” dhe as një distributor botëror ku operatorët shkojnë të blejnë internetin për t’ua shitur më pas klientëve. Interneti është një rrjet gjigant rrjetesh, ku lidhen mijëra kompani, universitete, institucione, qendra të të dhënave dhe operatorë telekomunikacioni në të gjithë botën. Në këtë sistem, një operator shqiptar nuk merr “internet” në formën e një sasie të magazinuar. Ai blen ose merr akses në kapacitete të rrjeteve ndërkombëtare dhe i lidh ato me rrjetin e vet. Më pas këtë kapacitet ua ofron klientëve. Kjo është arsyeja pse interneti mund të krahasohet më shumë me një sistem rrugësh sesa me një mall që transportohet në kuti.
Po nga kalon interneti?
Pjesa më e madhe e komunikimit ndërkombëtar të internetit udhëton përmes fibrave optike. Disa prej tyre shtrihen në tokë, por një pjesë jashtëzakonisht e rëndësishme e rrjetit botëror kalon përmes kabllove optike nënujore, të vendosura në fund të deteve dhe oqeaneve. Nëpër këto kabllo kalojnë të dhënat që dërgojmë dhe marrim çdo ditë: video, fotografi, email-e, faqe interneti, dokumente, mesazhe dhe miliona lloje të tjera informacioni.
Pra, kur dikush në Shqipëri hap një faqe që ruhet në një server jashtë vendit, informacioni mund të përshkojë qindra ose mijëra kilometra për të ardhur deri te kompjuteri apo telefoni i tij. Dhe kjo ndodh në një kohë që për përdoruesin duket pothuajse e menjëhershme.
Çfarë ndodh kur hapim një faqe interneti?
Le të marrim një shembull të thjeshtë. Ju hapni YouTube dhe klikoni një video. Telefoni ose kompjuteri juaj i kërkon rrjetit videon që dëshironi. Kërkesa udhëton përmes routerit tuaj, operatorit të internetit dhe rrjeteve të tjera, derisa arrin te infrastruktura që mund ta furnizojë me atë video. Videoja nuk vjen si një “copë” e vetme. Ajo ndahet në shumë pjesë të vogla të të dhënave, të quajtura paketa.
Këto paketa udhëtojnë nëpër rrjete, routerë dhe lidhje të ndryshme dhe në fund bashkohen përsëri në pajisjen tuaj.
Kjo është një nga idetë themelore mbi të cilat u ndërtua interneti: informacioni mund të ndahet në pjesë dhe të udhëtojë përmes një sistemi të përbërë nga shumë rrjete të ndryshme. Protokollet TCP/IP, të zhvilluara gjatë viteve 1970 dhe të vendosura në përdorim në ARPANET më 1 janar 1983, krijuan bazën teknike për këtë komunikim ndërmjet rrjeteve. (Internet Society)
Kush e furnizon botën me internet?
Askush i vetëm. Ky është ndoshta keqkuptimi më i madh. Në botë ekzistojnë operatorë të mëdhenj ndërkombëtarë të telekomunikacionit, kompani që zotërojnë ose përdorin kabllo ndërkontinentale, kompani cloud, qendra të mëdha të të dhënave dhe rrjete të specializuara. Këto rrjete lidhen me njëri-tjetrin.
Në një nivel më të afërt me përdoruesin janë ISP-të – Internet Service Providers, pra kompanitë që na ofrojnë lidhjen e internetit në shtëpi ose në telefon. ISP-ja është, në një farë mënyre, shitësi me pakicë i aksesit në internet. Por ai vetë është pjesë e një zinxhiri shumë më të madh.
Mund ta paraqesim thjesht:
Serveri → rrjeti ndërkombëtar → operatorët e mëdhenj → operatori kombëtar/ISP → fibra e lagjes → modemi/routeri → telefoni ose kompjuteri.
Atëherë çfarë blejmë kur paguajmë internetin?
Në të vërtetë, nuk po blejmë “internet” si një mall. Po paguajmë për akses në rrjet dhe për një kapacitet të caktuar komunikimi. Nëse kontrata thotë, për shembull, 100 Mbps, kjo lidhet me shpejtësinë e lidhjes. Nëse një paketë celulare thotë 20 GB, aty kemi të bëjmë me sasinë e të dhënave që mund të transferohen përmes lidhjes gjatë periudhës së përcaktuar. Këto janë dy gjëra të ndryshme.
Mbps tregon sa shpejt mund të kalojnë të dhënat. GB tregon sa të dhëna janë transferuar ose sa të dhëna përfshihen në paketë. Prandaj mund të keni një lidhje shumë të shpejtë dhe të konsumoni shumë të dhëna në pak kohë.
Një video me cilësi të lartë, një film, një videotelefonatë apo një shkarkim i madh mund të konsumojnë shumë më tepër të dhëna sesa një faqe e thjeshtë me tekst.
Pse operatori e di sa internet kemi konsumuar?
Sepse rrjeti regjistron trafikun që kalon përmes lidhjes suaj. Kur shikoni një video, dërgoni një fotografi apo shkarkoni një dokument, pajisja juaj shkëmben të dhëna me serverë të tjerë. Operatori mund të masë sasinë e trafikut që kalon përmes lidhjes suaj dhe, në rastin e paketave me kufi GB, ta përdorë këtë matje për të përcaktuar konsumin.
Kështu, “20 GB” nuk janë 20 GB internet të ruajtura diku dhe të pritshme për ju. Janë 20 GB të dhëna që ju lejohet të transferoni përmes rrjetit.
Po Wi-Fi, nga vjen?
Edhe këtu ka një keqkuptim të zakonshëm. Wi-Fi nuk është vetë interneti. Wi-Fi është vetëm mënyra me të cilën pajisja juaj lidhet pa kabllo me routerin. Në një shtëpi tipike:
Fibra optike → pajisja e operatorit → routeri → Wi-Fi → telefoni/laptopi
ose:
Fibra optike → pajisja e operatorit → routeri → kabllo Ethernet → PC-ja.
Pra, nëse lidhni kompjuterin me kabllo ose përdorni Wi-Fi, në të dyja rastet interneti vjen nga e njëjta lidhje që keni me operatorin. Ndryshon vetëm mënyra se si pajisja juaj lidhet me routerin.
Dhe ku është “truri” i internetit?
Në të gjithë botën ekzistojnë data center, qendra gjigante ku qëndrojnë mijëra apo miliona serverë. Aty ruhen dhe përpunohen një pjesë e madhe e shërbimeve që përdorim çdo ditë. Kur hapim një portal lajmesh, një rrjet social, një platformë videoje apo një shërbim online, pajisja jonë komunikon me serverët përkatës. Por edhe këtu nuk ka gjithmonë një server të vetëm. Kompanitë përdorin rrjete të shpërndara dhe qendra të shumta të të dhënave, në mënyrë që informacioni të jetë më pranë përdoruesit, shërbimi të jetë më i shpejtë dhe sistemi të vazhdojë të funksionojë edhe nëse një pjesë e rrjetit ka probleme.
Si lindi kjo ide?
Historia e internetit nuk filloi me Facebook-un, Google-in apo telefonat inteligjentë. Ajo filloi shumë më herët. Në vitet 1960, studiues dhe institucione amerikane nisën të punonin mbi mënyra të reja për lidhjen e kompjuterëve dhe komunikimin nëpërmjet packet switching – ndarjes së informacionit në paketa. Një pikë kyçe ishte ARPANET, rrjeti i krijuar me mbështetjen e ARPA-s, agjencia amerikane e kërkimeve të avancuara.
Në fund të vitit 1969, katër kompjuterë ishin lidhur në rrjetin fillestar ARPANET. (Internet Society) Por ARPANET nuk ishte ende interneti që njohim sot. Hapi vendimtar erdhi kur studiuesit Robert “Bob” Kahn dhe Vinton Cerf punuan mbi një mënyrë që rrjete të ndryshme të mund të komunikonin me njëri-tjetrin. Kështu u zhvillua TCP/IP – një grup rregullash teknike që i lejon rrjeteve të ndryshme të komunikojnë.
Më 1 janar 1983, ARPANET kaloi zyrtarisht në TCP/IP. Kjo datë konsiderohet një nga momentet themelore në lindjen e internetit modern. (Internet Society) Por historia nuk mbaroi aty. Në vitet 1980 dhe 1990, rrjeti u zgjerua nga universitetet dhe institucionet kërkimore drejt përdorimit më të gjerë. Pastaj erdhi një tjetër revolucion.
Tim Berners-Lee dhe Web-i që ndryshoi gjithçka
Në vitin 1989, shkencëtari britanik Tim Berners-Lee, ndërsa punonte në CERN, propozoi sistemin që do të bëhej World Wide Web. Web-i solli një mënyrë shumë më të thjeshtë për të publikuar, lidhur dhe lexuar informacion në internet. Në vitin 1990 u zhvillua versioni i parë i aplikacionit WorldWideWeb. (Worldwide Web) Këtu duhet bërë një dallim:
Interneti dhe Web-i nuk janë e njëjta gjë.
Interneti është infrastruktura dhe rrjeti global. Web-i është një prej shërbimeve që funksionojnë mbi këtë rrjet. Email-i, aplikacionet e komunikimit, lojërat online, transmetimet video dhe shumë shërbime të tjera përdorin internetin, por nuk janë vetë interneti.
Nga një eksperiment në një infrastrukturë të planetit
Në fillim, interneti ishte një projekt kërkimor. Më pas u bë një rrjet akademik. Pastaj një infrastrukturë komerciale. Sot është bërë një nga bazat kryesore të jetës moderne. Puna, bankat, tregtia, arsimi, gazetaria, administrata, komunikimi dhe argëtimi varen në një masë të madhe prej tij. Ajo që është edhe më e jashtëzakonshme është se kjo strukturë nuk ka një pronar të vetëm.
Ka kompani që zotërojnë kabllo, serverë, qendra të të dhënave dhe rrjete të mëdha. Ka operatorë kombëtarë dhe lokalë. Ka institucione që administrojnë burime teknike dhe standarde. Por nuk ekziston një kompani e quajtur “Internet” që ia shet internetin të gjithë botës. Interneti është pikërisht fuqia e lidhjes së të gjitha këtyre rrjeteve me njëri-tjetrin.
Dhe kështu kthehemi te fatura jonë mujore
Kur paguajmë internetin, në fakt po paguajmë për të qenë pjesë e këtij sistemi gjigant. Paguajmë operatorin që ka ndërtuar ose marrë me qira infrastrukturën, ka lidhje me rrjete të tjera, mirëmban fibrat, pajisjet dhe qendrat e transmetimit dhe na jep një lidhje deri në shtëpi.
Ndërsa pas routerit tonë fillon një botë që nuk e shohim. Një fotografi që dërgojmë nga Rrësheni mund të kalojë nëpër disa rrjete dhe mijëra kilometra fibër optike. Një video që shohim në telefon mund të vijë nga një server shumë larg Shqipërisë. Një artikull që lexojmë në një portal mund të jetë ruajtur në një data center në një tjetër shtet. Dhe e gjithë kjo ndodh brenda sekondash.
Kjo është arsyeja pse interneti është ndoshta një nga shërbimet më të përdorura dhe njëkohësisht më pak të kuptuara të kohës sonë.
Ne dimë sa paguajmë. Dimë sa Mbps na premton kontrata. Ndonjëherë dimë edhe sa GB kemi konsumuar. Por pas këtyre numrave fshihet një infrastrukturë kolosale me kabllo nën dete, fibra optike, routerë, serverë, qendra të të dhënave dhe mijëra rrjete që komunikojnë me njëri-tjetrin. Dhe pikërisht kjo e bën internetin një prej revolucioneve më të mëdha teknologjike në historinë njerëzore.
@2017 – Pirusti News. Te gjitha te drejtat te rezervuara.
“Të gjitha të drejtat e këtij materiali jane pjesë ekskluzive e patjetersueshme e “pirustinews.com” sipas ligjit nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit” dhe të drejta të tjera të lidhura me to”.
Ndalohet kategorikisht kopjimi apo tjetërsimi etj, pa autorizimin e administratorit të “pirustinews.com”, në të kundërt çdo shkelës do të mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të ligjit 39/2016”.
Lejohet çdo shperndarje ne profile te ndryshme sipas deshires se gjthesejcilit qe e gjykon te arsyeshme.
Administrator
Aleksandër NDOJA